ชาติพันธุ์ไม่ใช่ “คนอื่น” ชี้ AI อาจผลิตซ้ำอคติ หากข้อมูลขาดความหลากหลาย

วิทยากรจากเวทีนักคิดดิจิทัล (Digital Thinkers Forum)  ชวนสังคมมอง “กลุ่มชาติพันธุ์” ในฐานะพลังร่วมพัฒนาประเทศ เตือน AI ไม่ได้เป็นกลาง หากเรียนรู้จากข้อมูลที่มีอคติ ยิ่งตอกย้ำการตีตรา–ความเหลื่อมล้ำ แนะเปิดพื้นที่ให้ชุมชนร่วมสร้างและตรวจสอบข้อมูล พร้อมนำภูมิปัญญาท้องถิ่นผสานเทคโนโลยี รับมือปัญหาสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน

วันที่ 13 กันยายน 2569 โคแฟค ประเทศไทย ร่วมกับสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) International Media Support (IMS) Digital Democracy Initiative  มูลนิธิฟรีดิชเนามัน ประเทศไทย สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชน  ไทยพีบีเอส (Thai PBS)  เครือข่ายสื่อชนเผ่าพื้นเมือง (IMN) และภาคีเครือข่าย จัดเวทีนักคิดดิจิทัล ครั้งที่ 36 “อัตลักษณ์ของพลเมืองชาติพันธุ์ในยุค AI: เรื่องเล่าและความเป็นจริงในสังคมไทย” ณ SCBX NEXT TECH  สยามพารากอน เปิดพื้นที่แลกเปลี่ยนมุมมองเรื่องอัตลักษณ์ อคติ สิทธิ ความจริง ตลอดจนโอกาสและความท้าทายของพลเมืองชาติพันธุ์ในยุคปัญญาประดิษฐ์ (AI) ผ่านมุมมองของนักวิชาการ นักสิทธิมนุษยชน สื่อ เยาวชน และเครือข่ายชนเผ่าพื้นเมือง

Lars Bestle, Regional Director for Asia, International Media Support (IMS) กล่าวว่า IMS ทำงานสนับสนุนสื่อมวลชนทั่วโลกมากว่า 25 ปี ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี AI ซึ่งนำมาทั้งโอกาสและความท้าทาย โดยเฉพาะความเสี่ยงที่เรื่องราวและเสียงของคนชายขอบหรือคนกลุ่มเล็กอาจไม่ได้รับการนำเสนออย่างรอบด้าน ขณะเดียวกันปัญหาข้อมูลบิดเบือนด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Disinformation) ที่ IMS ทำงานร่วมกับภาคีในประเทศไทย พบว่าการบิดเบือนข้อมูลจำนวนหนึ่งไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่อาจเกิดขึ้นอย่างเป็นระบบและมุ่งหวังผลบางประการ จึงจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายภาคส่วนในการรับมือ

Lars Bestle, Regional Director for Asia, International Media Support (IMS)

ญาณี รัชต์บริรักษ์ ผู้อำนวยการสำนักสร้างเสริมระบบสื่อและสุขภาวะทางปัญญา (สำนัก 11) สสส. กล่าวว่า การทำงานร่วมกับโคแฟคและภาคีเครือข่ายมุ่งพัฒนานวัตกรรมดิจิทัลเพื่อเป็นพื้นที่ตรวจสอบข้อมูลข้อเท็จจริง รวมทั้งส่งเสริมให้ประชาชนมีทักษะในการเข้าถึง วิเคราะห์และประเมินข้อมูลข่าวสารได้ด้วยตนเอง โดยมีภารกิจ 3 ด้าน คือ 1.หนุนเสริมระบบนิเวศสื่อที่มีคุณภาพ ส่งเสริมการผลิตและเผยแพร่ข้อมูลที่ถูกต้อง รอบด้าน และเป็นประโยชน์ต่อสุขภาวะของสังคม 2.เสริมสร้างความฉลาดทางดิจิทัล ให้ประชาชนตรวจสอบแหล่งที่มา แยกแยะข้อเท็จจริงออกจากความคิดเห็นและใช้เทคโนโลยีอย่างรู้เท่าทันและรับผิดชอบ และ 3.เชื่อมโยงงานระบบวิถีสุขภาวะทางปัญญาและระบบนิเวศสื่อ เพื่อให้ผู้คนสามารถคิดอย่างมีวิจารณญาณ มีสติในการใช้สื่อ รับฟังมุมมองที่แตกต่างหลากหลายและสื่อสารต่อกันด้วยความเคารพและสร้างสรรค์ภายใต้การเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

ญาณี รัชต์บริรักษ์ ผู้อำนวยการสำนักสร้างเสริมระบบสื่อและสุขภาวะทางปัญญา สสส.

ปัจจุบันสังคมไทยเริ่มคุ้นเคยกับความหลากหลายทางชาติพันธุ์มากขึ้นผ่านศิลปะ วัฒนธรรม ผลิตภัณฑ์ชุมชน และการท่องเที่ยว ขณะเดียวกัน หลายชุมชนมีองค์ความรู้และภูมิปัญญาด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่มีคุณค่า

‘อีกประเด็นหนึ่งคือเรื่องของการเรียนรู้ผ่านระบบการศึกษา ไม่ควรผูกติดว่าชาติไทยเป็นแค่กลุ่มคนกลุ่มเดียว แต่มีความหลากหลายของผู้คน ทำอย่างไรที่จะสะท้อนความหลากหลายที่จะอยู่ร่วมกัน และหากไม่มีการเปลี่ยนอคติก็ยังคงจะถูกส่งต่อจากรุ่นต่อรุ่น ความก้าวหน้าของนโยบายด้านชาติพันธุ์จะเป็นมิติหนึ่งของตัวชี้วัดของการที่เราได้พัฒนาไปสู่สังคมที่อารยะ นโยบายที่ยอมรับและเคารพความแตกต่างหลากหลายจะสะท้อนว่าสังคมไทยมีวุฒิภาวะมากพอที่จะอยู่ร่วมกับความแตกต่างหลากหลายทั้งชนชาติ เชื้อชาติและความคิดเห็น’ ผอ.สำนัก 11 สสส. กล่าว

ด้าน วสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) กล่าวปาฐกถาหัวข้อ “จากภูมิปัญญาสู่อัลกอริทึม: คุ้มครองอัตลักษณ์ชาติพันธุ์ในยุคข้อมูลประดิษฐ์” ว่า ข้อมูลในโลกดิจิทัลไม่ได้เป็นเพียงข้อเท็จจริง แต่ยังสะท้อนอัตลักษณ์ ภาษา ประวัติศาสตร์ ความทรงจำ ความเชื่อ ภูมิปัญญา ศิลปวัฒนธรรม วิถีชีวิต และความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ ขณะที่ข้อมูลเหล่านี้กลายเป็นทรัพยากรสำคัญที่ AI นำไปเรียนรู้และประมวลผล  คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า AI ทำอะไรได้ แต่ต้องถามด้วยว่า “AI กำลังเรียนรู้ข้อมูลของใคร และข้อมูลเหล่านั้นทำให้ใครถูกมองเห็น หรือทำให้ใครถูกมองข้าม” เพราะหากฐานข้อมูลขาดความหลากหลาย มีอคติ หรือเต็มไปด้วยการตีตราเหมารวม AI ก็อาจเรียนรู้และผลิตซ้ำอคติเหล่านั้นในวงกว้าง

วสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.)

กรณีปัญหาฝุ่นควัน ซึ่งบางครั้งการทำไร่หมุนเวียนของกลุ่มชาติพันธุ์ถูกนำเสนอเสมือนเป็นสาเหตุหลัก ทั้งที่ปัญหามลพิษทางอากาศมีหลายปัจจัย ทั้งภาคอุตสาหกรรม ไอเสียจากยานพาหนะ และหมอกควันข้ามพรมแดน หากข้อมูลที่ตีตรากลุ่มชาติพันธุ์ถูกผลิตซ้ำจำนวนมากและกลายเป็นข้อมูลที่ AI ใช้เรียนรู้ ก็อาจยิ่งตอกย้ำอคติและนำไปสู่ความไม่เป็นธรรม

‘หากข้อมูลมีความหลากหลาย มีการร่วมสร้างข้อมูลโดยกลุ่มชาติพันธุ์ โดยชุมชนต่างๆ มีการตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูลไม่ว่าจะเป็นด้านภาษา วัฒนธรรม ข้อเท็จจริง เปิดให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการใช้ข้อมูล AI ก็จะเปลี่ยนจากเครื่องมือที่ขยายอคติเป็นเครื่องมือที่เพิ่มการมองเห็นและลดความเหลื่อมล้ำของข้อมูลข่าวสาร ลดความเหลื่อมล้ำในสังคม’ วสันต์ กล่าว

ขณะที่อภินันท์ ธรรมเสนา ผู้จัดการฝ่ายสื่อสารสังคมและขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ตั้งคำถามสำคัญว่า “สังคมไทยยอมรับเรื่องชาติพันธุ์แล้วหรือยัง” โดยชี้ว่า แม้สังคมส่วนหนึ่งจะชื่นชมความงดงามทางวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ แต่อีกด้านยังมีภาพจำว่ากลุ่มชาติพันธุ์เป็นคนล้าหลังหรือเป็นผู้แย่งชิงทรัพยากร ซึ่งแม้จะเป็นมุมมองที่แตกต่างกัน แต่มีจุดร่วมคือการมองชาติพันธุ์เป็น “คนอื่น” ดังนั้นสิ่งสำคัญคือต้องยอมรับก่อนว่ากลุ่มชาติพันธุ์เป็นส่วนหนึ่งของสังคมไทย และมีองค์ความรู้ที่สามารถร่วมแก้ปัญหาของประเทศได้ โดยเฉพาะภูมิปัญญาการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ซึ่งได้รับการสืบทอดมาหลายชั่วอายุคน ขณะที่การมีกฎหมายใหม่อย่าง พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ. 2568 ถือเป็นความก้าวหน้าสำคัญ แต่โจทย์ต่อไปคือการทำให้เจตนารมณ์ของกฎหมายเกิดผลในทางปฏิบัติ

อภินันท์ ธรรมเสนา ผู้จัดการฝ่ายสื่อสารสังคมและขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)

สุนิตย์ เชรษฐา ผู้อำนวยการสถาบัน ChangeFusion กล่าวถึงโอกาสและความท้าทายของพลเมืองชาติพันธุ์ในยุค AI ว่า จากประสบการณ์ทำงานกับชุมชนพบว่า หลายพื้นที่ที่มีกลุ่มชาติพันธุ์รวมตัวกันจัดการป่าอย่างเป็นระบบ สามารถลดปัญหาไฟป่าได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกทั้งปัจจุบันเริ่มเห็นคนรุ่นใหม่กลับสู่ชุมชนและนำเทคโนโลยีมาผสมผสานกับภูมิปัญญาท้องถิ่นมากขึ้น  ตัวอย่างที่ชุมชนดอยช้างป่าแป๋ จ.ลำพูน ซึ่งดูแลพื้นที่ป่าราว 20,000 ไร่ มีการนำเทคโนโลยี Internet of Things (IoT) กล้องวงจรปิด ระบบฉีดน้ำ และข้อมูลแผนที่มาใช้ในการเฝ้าระวังและจัดการไฟป่า พร้อมขยายองค์ความรู้ไปสู่ชุมชนอื่น สะท้อนให้เห็นว่าเทคโนโลยีไม่จำเป็นต้องเข้ามาแทนที่ภูมิปัญญาชุมชน แต่สามารถเป็นเครื่องมือเสริมศักยภาพให้ชุมชนจัดการทรัพยากรของตนเองได้อย่างมีประสิทธิภาพและมีหลักฐานเชิงประจักษ์รองรับ

สุนิตย์ เชรษฐา ผู้อำนวยการสถาบัน ChangeFusion

และแม้ความท้าทายสำคัญอยู่ที่ความซับซ้อนจากการแต่ละพื้นที่อยู่ภายใต้กฎหมายแตกต่างกัน เช่น ป่าไม้ อุทยาน ป่าชุมชน ฯลฯ แต่การที่มีผู้เล่นใหม่ๆ ที่เป็นกลุ่มชาติพันธุ์เข้ามาทำงานประสานกับหน่วยงานภาครัฐได้ บวกกับการที่มีภาควิชาการอย่างสถาบันการศึกษาในพื้นที่เข้าไปร่วมสนับสนุน ก็นำไปสู่การเกิดข้อตกลงที่ใช้งานจริงได้แม้ในทางกฎหมายจะยังไม่ชัด ซึ่งไฟป่าก็เหมือนยอดภูเขาน้ำแข็ง เป็นเพียงอาการปัญหา แต่จริงๆ คือเรื่องสิทธิและความสามารถในการจัดการป่าที่ยั่งยืนในพื้นที่ของเขา

‘การที่เขาใช้เทคโนโลยีเองได้มันเริ่มเกิดมิติใหม่ๆ อย่างที่ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ไปทำงานกับดอยช้างป่าแป๋ ทำแผนที่ขึ้นมาต่อเนื่องสามารถพิสูจน์ได้เลยว่าในพื้นที่นี้ชุมชนจัดการตนเองได้ แล้วมีหลักฐานที่ไม่สามารถโต้แย้งได้เพราะเป็นหลักฐานทางวิทยาศาสตร์’ สุนิตย์กล่าว

กรมการขนส่งทางบกกำลังแก้ไขกฎกระทรวงกำหนดลักษณะรถจักรยานยนต์ที่สามารถจดทะเบียนรถรับจ้างสาธารณะได้ แต่ยี่ห้อ-แบบ-รุ่น ต้องรออธิบดีประกาศ

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: เตรียมเปิดให้จักรยานยนต์ขนาด 135-250cc จดทะเบียนรถรับจ้างสาธารณะได้ แต่ต้องเป็นรถทรงสกูตเตอร์เท่านั้น

✅ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เนื้อหาเป็นจริงบางส่วน** กรมการขนส่งกำลังแก้ไขเพิ่มเติมกฎกระทรวงที่กำหนดลักษณะรถจักรยานยนต์ที่สามารถจดทะเบียนรถรับจ้างสาธารณะอยู่จริง แต่ร่างแก้ไขเพิ่มเติมไม่ได้ระบุว่าต้องเป็นทรงสกูตเตอร์เท่านั้น

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 21 ส.ค. 2569 เพจเฟซบุ๊ก ‘สมาคมไรเดอร์ไทยThaiRider Association’ โพสต์ข้อความระบุมีการยืนยันจากกรมการขนส่งทางบกเมื่อวันที่ 18 ส.ค. 2569 ว่ารถ ตั้งแต่ 135cc ไปจนถึงรถ 250cc จะสามารถจดทะเบียนเป็นรถโดยสารสาธารณะได้ แต่ต้องเป็นรถทรงสกูตเตอร์เท่านั้น

“ข่าวดีสำหรับใครที่รอคอยการจดทะเบียนจักรยานยนต์มอเตอร์ไซค์รับจ้างสาธารณะ ทั้งวินและแอปพลิเคชัน เมื่อวันที่ 18 สิงหาคม ที่ผ่านมา มีการยืนยันจากทางกรมการขนส่งทางบกแล้วว่ารถ ตั้งแต่ 135cc ไปจนถึงรถ 250cc ไม่เกินภายในเดือนตุลาคม 2569 หรือมกราคม 2570 นี้แน่นอน แต่ต้องเป็นรถทรงสกูตเตอร์เท่านั้น” ข้อความในโพสต์ระบุ 

🔎 โคแฟคตรวจสอบ:  กรมการขนส่งทางบกอยู่ระหว่างการแก้ไขเพิ่มเติม  ‘กฎกระทรวงกำหนดลักษณะ ขนาด หรือกำลังของเครื่องยนต์และของรถที่จะรับจดทะเบียนเป็นรถประเภทต่าง ๆ พ.ศ. 2548’ จริง ซึ่งส่วนหนึ่งมีการแก้ไขข้อกำหนดเกี่ยวกับลักษณะและกำลังเครื่องยนต์ของรถจักรยานยนต์ที่สามารถนำมาจดทะเบียนเป็นรถสาธารณะ (รย. 17) หรือที่เรียกกันว่า “จดทะเบียนป้ายเหลือง” 

ร่างแก้ไขกฎกระทรวงฉบับนี้ที่เผยแพร่บนเว็บไซต์กรมการขนส่งทางบก มีสาระสำคัญเกี่ยวกับรถจักรยานยนต์ที่จะสามารถจดทะเบียนเป็นรถรับจ้างสาธารณะได้ ดังนี้ 

▪️รถจักรยานยนต์สาธารณะ ต้องมีความกว้างไม่เกิน 1.10 เมตร ความยาวไม่เกิน 2.50 เมตร ความสูงไม่เกิน 2 เมตร เครื่องยนต์ต้องมีความจุในกระบอกสูบรวมกันไม่เกิน 250 ลูกบาศก์เซนติเมตร (cc) จากกฎกระทรวงฉบับเดิมที่กำหนดไว้ว่าเครื่องยนต์ต้องมีความจุในกระบอกสูบรวมกันไม่เกิน 125 ลูกบาศก์เซนติเมตร 

▪️กรณีรถจักรยานยนต์สาธารณะที่มีความจุในกระบอกสูบรวมกันตั้งแต่ 126 ลูกบาศก์ เซนติเมตรแต่ไม่เกิน 250 ลูกบาศก์เซนติเมตร ต้องมีกำลังของเครื่องยนต์ ชนิด (ยี่ห้อ) แบบ และรุ่น ตามที่อธิบดีกรมการขนส่งทางบกประกาศกำหนด

อย่างไรก็ตาม ในร่างแก้ไขกฎกระทรวงมิได้ระบุรูปทรงของรถจักรยานยนต์ไว้อย่างชัดเจนว่าต้องเป็นแบบสกูตเตอร์เท่านั้น แต่ระบุว่าให้เป็นไปตามที่อธิบดีกรมการขนส่งประกาศกำหนด

เจ้าหน้าที่ของกรมการขนส่งทางบกให้ข้อมูลกับโคแฟคเมื่อวันที่ 14 ก.ย. 2569 ว่ากฎกระทรวงฉบับแก้ไขเพิ่มเติมซึ่งผ่านกระบวนการรับฟังความคิดเห็นไปแล้วช่วงต้นเดือนสิงหาคม 2569 คาดว่าจะประกาศใช้ประมาณปี 2570

IMN แนะสื่อวิชาชีพช่วยคลี่คลายภาพจำอคติต่อกลุ่มชาติพันธุ์ และนำเสนอรอบด้าน

IMN ชี้ข้อมูลผิดและภาพจำในอดีตถูกผลิตซ้ำบนแพลตฟอร์มออนไลน์ โดยมี AI เป็นเครื่องมือช่วยขยายอคติต่อกลุ่มชาติพันธุ์ ยกกรณีไฟป่า–PM2.5 ชุมชนบนที่สูงถูกเหมารวมเป็นต้นเหตุ ทั้งที่หลายพื้นที่เป็นกำลังหลักดูแลป่าและดับไฟ พร้อมเรียกร้องสื่อวิชาชีพลงพื้นที่ตรวจสอบข้อเท็จจริง ช่วยคลี่คลายมายาคติและสร้างความเข้าใจต่อสังคมพหุวัฒนธรรม

วันที่ 14 กันยายน 2569 –  รายการ Cofact Live Talk ทางเพจเฟซบุ๊ก “Cofact โคแฟค” โดย สุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งโคแฟค (ประเทศไทย) สนทนากับ พนม ทะโน จาก Indigenous Media Network (IMN) หรือเครือข่ายสื่อชนเผ่าพื้นเมือง ในหัวข้อ “ปลดล็อกอคติ ทบทวนเรื่องเล่าจากยุคอดีต สู่อัตลักษณ์ชาติพันธุ์/ชนเผ่าพื้นเมืองในยุค AI” เพื่อแลกเปลี่ยนถึงผลกระทบจากข้อมูลผิดและอคติที่มีต่อกลุ่มชาติพันธุ์ รวมถึงบทบาทของสื่อมวลชนในการนำเสนอข้อเท็จจริงและสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องต่อสังคม

พนม กล่าวว่า IMN ก่อตั้งขึ้นเพื่อเป็นกระบอกเสียงให้ชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย ผ่านช่องทางออนไลน์ ทั้งเว็บไซต์ imnvoices.com และ เฟซบุ๊ก ‘IMN เครือข่ายสื่อชนเผ่าพื้นเมือง’ พร้อมพัฒนาศักยภาพคนรุ่นใหม่ที่เป็นชนเผ่าพื้นเมืองให้สามารถสื่อสารเรื่องราวของตนเอง รวมถึงเชื่อมโยงการทำงานกับสื่อมวลชนและสถาบันการศึกษา เพื่อให้การนำเสนอประเด็นเกี่ยวกับชนเผ่าพื้นเมืองมีความถูกต้องมากขึ้น

พนม ทะโน ประธาน Indigenous Media Network (IMN) หรือเครือข่ายสื่อชนเผ่าพื้นเมือง

จากการทำงานที่ผ่านมาพบปัญหาการสร้างอคติ การตีตรา และการเหมารวมกลุ่มชาติพันธุ์ ในอดีตอาจพบผ่านสื่อกระแสหลัก แต่ปัจจุบันเมื่อประชาชนทุกคนสามารถเป็นผู้ผลิตและเผยแพร่ข้อมูลผ่านช่องทางออนไลน์ได้ ข้อมูลผิดหรือความเข้าใจคลาดเคลื่อนจากอดีตจึงถูกนำกลับมาผลิตซ้ำบนแพลตฟอร์มใหม่ได้ง่ายขึ้น โดยมี AI เป็นเครื่องมือช่วยผลิตเนื้อหา ทำให้การเหมารวมบางประเด็นขยายตัวและสร้างผลกระทบต่อชุมชนรุนแรงขึ้น ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือสถานการณ์ฝุ่น PM2.5 และไฟป่า โดยเฉพาะในพื้นที่ภาคเหนือ ซึ่งกลุ่มชาติพันธุ์มักถูกเหมารวมว่าเป็นต้นเหตุสำคัญของปัญหา ทั้งที่ในความเป็นจริง หลายชุมชนมีบทบาทในการดูแลป่า เตรียมแนวกันไฟ เฝ้าระวัง และเข้าดับไฟเมื่อเกิดเหตุ

“การทำแบบนี้ส่งผลกระทบมิติแรกเลยเป็นรูปธรรม กระทบต่อจิตใจคนที่เขาดูแลป่า แต่ละชุมชนเริ่มทำงานตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ เตรียมแนวกันไฟ แทบไม่ได้พักผ่อน ยิ่งถึงฤดูไฟป่าก็ต้องผลัดกันเข้าป่า ทั้งผู้หญิงผู้ชาย เพื่อเฝ้าระวังและดับไฟ คนที่ใกล้ชิดกับไฟที่สุด คนที่ทำงานหนักมากที่สุด กลับกลายเป็นคนที่ถูกด่าเยอะที่สุด” พนมกล่าว

นอกจากนี้ เมื่อข้อมูลที่ไม่ถูกต้องถูกขยายจนกลายเป็นกระแสสังคม ยังอาจส่งผลไปถึงการกำหนดนโยบายหรือมาตรการที่ไม่สอดคล้องกับสถานการณ์จริงในพื้นที่ เช่น การกำหนดมาตรการห้ามเผาอย่างเด็ดขาด ขณะที่บางคำสั่งห้ามประชาชนเข้าป่า แต่ในอีกด้านกลับกำหนดให้ชุมชนมีหน้าที่ช่วยดับไฟป่าเมื่อเกิดเหตุ พร้อมกำหนดบทลงโทษต่อผู้นำชุมชน ทำให้ผลกระทบจากข้อมูลที่คลาดเคลื่อนไม่ได้จำกัดอยู่เพียงภาพลักษณ์หรือความรู้สึก แต่ยังเชื่อมโยงถึงวิถีชีวิตและการจัดการปัญหาในพื้นที่ด้วย

ภาพหน้าเพจ เฟซบุ๊ก ‘IMN เครือข่ายสื่อชนเผ่าพื้นเมือง’

พนมกล่าวถึงบทบาทของสื่อมวลชนว่า ปัจจุบันสื่อยังมีข้อจำกัดในการลงพื้นที่ โดยเฉพาะด้านงบประมาณและทรัพยากร ทำให้บางครั้งไม่สามารถเข้าไปพูดคุยหรือทำความเข้าใจวิถีชีวิตของประชาชนที่ตกเป็น “จำเลยสังคม” ได้อย่างเพียงพอ แม้ข้อเท็จจริงจะมีอยู่ในพื้นที่ แต่หากขาดการลงพื้นที่เพื่อนำข้อมูลเหล่านั้นออกมาสู่สาธารณะ ก็อาจทำให้เรื่องราวถูกนำเสนอเพียงด้านเดียว

“คนที่จะพูดแล้วมีเสียงดังมากที่สุด ผมคิดว่าก็คือพี่น้องสื่อมวลชน คนที่อาจไม่ใช่ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในพื้นที่ เพราะถ้าชาวบ้านพูด บางทีเขาอาจคิดว่าแก้ตัว คำอธิบายอาจถูกมองเป็นข้อแก้ตัวมากกว่า แต่ถ้ามีสื่อมวลชน สื่อวิชาชีพที่มีหลักจรรยาบรรณ มีจริยธรรม เข้าไปเป็นบุคคลที่สามที่ไม่ได้มีส่วนได้ส่วนเสีย แต่รายงานข้อเท็จจริงตามสถานการณ์พื้นที่ ผมเชื่อว่าจะช่วยคลี่คลายมายาคติและภาพจำเชิงลบได้” พนมกล่าว

สำหรับข้อสังเกตที่ว่า IMN มีบทบาททั้งในฐานะตัวแทนชนเผ่าพื้นเมืองและสื่อมวลชน ซึ่งอาจถูกตั้งคำถามถึงความน่าเชื่อถือหรือการนำเสนอข้อมูลที่เข้าข้างกลุ่มชาติพันธุ์ พนมกล่าวว่า การทำงานสื่อต้องยึดการนำเสนอข้อเท็จจริงเป็นหลัก และระมัดระวังไม่ให้การพาดหัวข่าวหรือการนำเสนอข้อมูลกลายเป็นการตีตราหรือเหมารวมฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ขณะเดียวกัน IMN มีกระบวนการกองบรรณาธิการช่วยตรวจสอบเนื้อหา และทำงานกับเจ้าของเสียงหรือผู้ที่อยู่ในพื้นที่จริง โดยพยายามแยกข้อเท็จจริงออกจากความคิดเห็นของแหล่งข่าวให้ชัดเจน เพื่อให้ผู้รับสารสามารถพิจารณาข้อมูลได้ด้วยตนเอง 

“ผมยังเชื่อมั่นในมิติของการสื่อสารเชิงสร้างสรรค์และการทำให้เห็นคุณค่าของความหลากหลายในสังคมไทยที่เป็นสังคมพหุวัฒนธรรม ถ้าเราเปิดใจรักเพื่อนมนุษย์ด้วยกันอย่างเท่าเทียม ประเทศไทยมีต้นทุนความหลากหลายทางชาติพันธุ์ ภาษา อัตลักษณ์ และวิถีชีวิตอยู่มาก เราไปถึงจุดนั้นดีกว่า แทนที่จะอยู่ในจุดที่สร้างความขัดแย้งและเกลียดชังซึ่งกันและกัน” พนมกล่าว

บัญชีเฟซบุ๊กนำภาพภัยพิบัติในอดีตมาสร้างความเข้าใจผิดว่าเป็นเหตุการณ์ปัจจุบัน หลอกล่อให้กดลิงก์ที่ไม่ปลอดภัย

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: เกิดเหตุแผ่นดินไหวขนาด 9.1 ริกเตอร์ ทำให้เกิดสึนามิถล่มเมือง  

❌ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เนื้อหาบิดเบือน** เป็นการนำภาพและข่าวภัยพิบัติในอดีตมาบิดเบือนให้เข้าใจว่าเป็นเหตุการณ์ปัจจุบัน

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 10 ก.ย. 2569 บัญชีเฟซบุ๊ก ‘ข่าวด่วนวันนี’ โพสต์ภาพชุดความเสียหายจากภัยพิบัติ มีทั้งภาพรถยนต์ที่ถูกคลื่นยักษ์พัดถล่ม ภาพรถยนต์จมน้ำจากน้ำท่วม และภาพรถยนต์ตกลงไปในหลุมของถนนที่ทรุดตัว พร้อมข้อความ “แผ่นดินไหวขนาด 9.1 ริกเตอร์ยังก่อให้เกิดสึนามิในเมือง… ดูเพิ่มเติม” และแนบลิงก์เว็บไซต์ซึ่งเมื่อคลิกเข้าไปดูพบว่าเป็นข่าวที่อ้างว่าเกิดแผ่นดินไหวขนาด 8.2 ที่รัฐอะแลสกา สหรัฐอเมริกาเมื่อวันที่ 9 ก.ย. 2569 (ลิงก์บันทึก)  

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: เมื่อค้นหาด้วย Google Lens พบว่า ภาพภัยพิบัติทั้งหมดเป็นภาพจริง แต่เป็นภาพเก่าจากเหตุการณ์อื่น ๆ ที่ไม่เกี่ยวกับรัฐอะแลสกา ดังนี้ 

▪️ภาพรถยนต์ที่ถูกคลื่นยักษ์พัดถล่ม: เป็นเหตุการณ์คลื่นสึนามิพัดถล่มเมืองมิยาโกะ จ.อิวาเตะ ของญี่ปุ่น เมื่อวันที่ 11 มี.ค. 2554 โดยมีสื่อหลายสำนัก เช่น BBC, Toronto Star,  National Geographic ใช้ภาพนี้เป็นภาพประกอบ รวมถึงพบว่าภาพดังกล่าวอยู่ในเว็บไซต์ซื้อขายภาพ Getty Images 

▪️ภาพน้ำท่วมในเมือง: เป็นภาพเหตุการณ์น้ำท่วมที่เมือง Florianópolis ของบราซิล โดยบัญชีอินสตาแกรม ‘tvbiguacu’ ซึ่งเป็นสำนักข่าวท้องถิ่นในเมือง Florianopolis โพสต์ภาพนี้วันที่ 17 ม.ค. 2568

โคแฟคตรวจสอบด้วย Google Street View พบว่า บริเวณในภาพคือหน้าฟิตเนส Academia Pratique Fitness – Itaguaçu ตั้งอยู่ตรงข้ามห้าง Havan Sao Jose 2 บนถนน R.Geroncio Thives ในเมือง Sao Jose ซึ่งอยู่ติดกับเมือง Florianopolis รัฐ Santa Catarina โดยคาดว่าภาพน่าจะถูกถ่ายจากอาคารสูงที่ทำให้เห็นมุมมองจากถนน R.Angelo Girardi ซึ่งจะเห็นด้านข้างของห้าง Havan São José 2 เล็กน้อย

▪️ภาพรถยนต์จมน้ำโคลน: เป็นภาพจากเหตุน้ำท่วมที่เมือง Aloga จังหวัด Malaga ในสเปน โดยสำนักข่าว AP รายงานว่าเป็นเหตุการณ์เมื่อวันที่ 29 ต.ค. 2567  

▪️ภาพรถยนต์ตกลงไปในหลุมของถนนที่ทรุดตัว: ภาพนี้ถูกใช้ในสื่ออาร์เจนตินา เช่น Perfil , La Nacion , Verte รวมถึงสำนักข่าว RFI ของฝรั่งเศส ระบุเป็นเหตุน้ำท่วมในเมือง Bahía Blanca ของอาร์เจนตินา เมื่อวันที่ 7 มี.ค. 2568  

สำหรับเนื้อหาในลิงก์ที่แนบมากับโพสต์นี้ พบว่าเป็นการนำข่าวแผ่นดินไหวขนาด 8.2 ที่อะแลสกาเมื่อวันที่ 29 ก.ค. 2564 ซึ่งมีการเตือนภัยสึนามิมาใส่ข้อมูลเท็จว่าเป็นแผ่นดินไหวที่เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 9 ก.ย. 2569 

เว็บไซต์ Alaska Earthquake Center ซึ่งเป็นหน่วยงานเฝ้าระวังแผ่นดินไหวและสึนามิไม่พบรายงานการเกิดแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ในวันที่ 9 ก.ย. 2569 โดยระหว่างวันที่ 6-11 ก.ย. 2569 เกิดแผ่นดินไหวรุนแรงที่สุดคือขนาด 5.7 

⚠️โคแฟคตรวจสอบข้อมูลของบัญชีเฟซบุ๊ก ‘ข่าวด่วนวันนี’ พบว่าบัญชีนี้เป็นแอดมินของกลุ่มเฟซบุ๊ก ‘ข่าวสดแจ้งข่าว ทัน​เหตุการณ์’ ซึ่งเป็นกลุ่มสาธารณะที่มีสมาชิกมากกว่า 120,000 บัญชี มักโพสต์เนื้อหาบิดเบือนหรือสร้างความเข้าใจผิดเกี่ยวกับเหตุภัยพิบัติ เช่น แผ่นดินไหว สะพานถล่ม อุบัติเหตุรถยนต์ เกือบทุกโพสต์จะแนบลิงก์ไปยังเว็บไซต์ที่นำข่าว/เหตุการณ์ในต่างประเทศมาบิดเบือนให้เข้าใจผิดว่าเป็นเหตุการณ์ปัจจุบันหรือเกิดในประเทศไทย หน้าเว็บมีโฆษณาแพลตฟอร์มการลงทุนออนไลน์จำนวนมาก ผู้ใช้โซเชียลมีเดียควรระวังเนื้อหาจากบัญชีและกลุ่มเฟซบุ๊กเหล่านี้

‘เบอร์เกอร์’ ที่ไม่ใช่ของกิน โรคร้ายจากพิษภัยของยาสูบ อันตรายถึงขั้นอาจต้องตัดมือ-เท้า

บัญชา จันทร์สมบูรณ์

เอ่ยถึง ‘เบอร์เกอร์ (Burger)’ เชื่อว่าภาพแรกที่หลายคนคงนึกถึงคือขนมปัง 2 ชิ้นประกบเนื้อสัตว์และผักตรงกลางอันเป็นหนึ่งในอาหารประจำชาติสหรัฐอเมริกาที่แพร่หลายไปทั่วโลก อย่างไรก็ตาม ยังมีอีกคำหนึ่งคือ ‘เบอร์เกอร์ (Buerger)’ เป็นคำพ้องเสียงแต่ความหมายแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เพราะหมายถึงโรคภัยไข้เจ็บที่แม้จะพบไม่มากนักแต่หากเป็นแล้วมักมีอาการรุนแรง

ดังที่ทางโรงพยาบาลราชวิถี กรมการแพทย์ ได้ออกมาเตือนเมื่อวันที่ 4 ก.ย. 2569 ถึงโรคเบอร์เกอร์ (Buerger’s Disease) หรือ Thromboangiitis Obliterans (TAO) เป็นโรคหลอดเลือดอักเสบที่พบไม่บ่อย โดยมักส่งผลต่อหลอดเลือดแดงและหลอดเลือดดำขนาดเล็กถึงขนาดกลางบริเวณแขนและขา ทำให้เลือดไหลเวียนไปเลี้ยงมือและเท้าไม่พอ หากโรครุนแรงอาจเกิดเนื้อตายและนำไปสู่การสูญเสียอวัยวะได้

โรคเบอร์เกอร์คืออะไร?

ข้อมูลจาก Hand Surgery Resource องค์กรไม่แสวงผลกำไรซึ่งทำงานภายใต้สหพันธ์ศัลยกรรมมือระหว่างประเทศ (IFSSH) องค์กรวิชาการแพทย์ด้านศัลยกรรมมืออธิบายว่า เดิมโรคนี้ไม่ได้ถูกเรียกว่าโรคเบอร์เกอร์ แต่ถูกอธิบายโดย นพ. เฟลิกซ์ ฟอน วินิวาร์เทอร์ (Felix von Winiwarter) แพทย์ชาวออสเตรีย ในปี 2422 ว่าเป็นอาการ ‘เนื้อเน่าตายก่อนวัยอันควร (Presenile spontaneous gangrene)’ หมายถึงอาการเกิดขึ้นทั้งยังไม่เข้าสู่การเป็นผู้สูงอายุ ต่อมาในปี 2451 นพ. ลีโอ เบอร์เกอร์ (Leo Buerger) แพทย์ชาวอเมริกัน ได้ค้นพบว่าอาการดังกล่าวคือ โรคหลอดเลือดอักเสบอุดตัน (Thromboangiitis Obliterans) อย่างไรก็ตาม โรคนี้เป็นที่รู้จักในวงกว้างในชื่อโรคเบอร์เกอร์ ตามนามสกุลของเขามากกว่า แม้พบผู้ป่วยได้ทั่วโลก แต่โรคเบอร์เกอร์พบได้บ่อยในตะวันออกกลางและตะวันออกไกลมากกว่าในอเมริกาเหนือและยุโรปตะวันตก อย่างในสหรัฐฯ จะพบอยู่ราวร้อยละ 0.02 ของประชากร

นพ.ลีโอ เบอร์เกอร์ (Leo Buerger)
ที่มา: American Urological Association

สาเหตุของโรคเบอร์เกอร์นั้นไม่แน่ชัด แต่พบความเชื่อมโยงอย่างมีนัยสำคัญกับพฤติกรรมการสูบบุหรี่จัด นอกจากนั้นยังมีสาเหตุอื่น ๆ เช่น การติดเชื้อแบคทีเรียจากสุขอนามัยช่องปากไม่ดี ความผิดปกติของระบบการแข็งตัวของเลือด ส่วนใหญ่ผู้ป่วยโรคเบอร์เกอร์จะมีอาการที่ขา โดยพบอาการที่แขนเพียงร้อยละ 15-20 ของจำนวนผู้ป่วย สัญญาณที่อาจสื่อว่ามีอาการป่วย เช่น ปวดแขนหรือขาอย่างรุนแรง มือหรือเท้ามีอาการเย็น ๆ เสียวแปลบ ๆ (Parestesias) มีแผลที่ผิวหนัง มีเนื้อตายที่นิ้วมือหรือนิ้วเท้า

ดร.นพ.พงศ์พล ศรีพันธ์ ศัลยแพทย์หลอดเลือด งานศัลยศาสตร์หลอดเลือดและอุบัติเหตุ หัวหน้าคลินิกแผลหายยาก กลุ่มงานศัลยศาสตร์ โรงพยาบาลราชวิถี กล่าวว่าโรคเบอร์เกอร์เป็นโรคหลอดเลือดส่วนปลายอักเสบอุดตันเรื้อรังที่ส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงแขนขาไม่พอจนเกิดอาการปวด ชา แผลเรื้อรัง และเสี่ยงต่อการเกิดเนื้อตายจนต้องตัดนิ้วหรือตัดขา ขณะที่ นพ.จินดา โรจนเมธินทร์ ผู้อำนวยการโรงพยาบาลราชวิถี ให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่าอาการในระยะแรกของโรคเบอร์เกอร์อาจไม่จำเพาะและแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล จึงควรสังเกตความผิดปกติ เช่น นิ้วมือหรือนิ้วเท้าเย็น ชา เสียวซ่า ปวดขณะเดินหรือใช้งาน รวมถึงการเปลี่ยนสีของนิ้วมือหรือนิ้วเท้า หากมีภาวะขาดเลือดรุนแรง ผู้ป่วยอาจมีอาการปวดแม้ขณะพัก หรือเกิดแผลบริเวณปลายมือปลายเท้าที่หายช้าและติดเชื้อได้ การได้รับการตรวจประเมินตั้งแต่ระยะแรกจึงมีความสำคัญ โดยแพทย์จะพิจารณาจากประวัติ อาการ การตรวจร่างกาย และการตรวจระบบหลอดเลือดร่วมกับการแยกโรคอื่นที่มีอาการใกล้เคียงกัน

โปสเตอร์อธิบาย ‘โรคเบอร์เกอร์’ โดย รพ.ราชวิถี

โรคเบอร์เกอร์กับการสูบบุหรี่

ปัจจุบันมีคำเตือนจากหน่วยงานในหลายประเทศถึงความเสี่ยงป่วยเป็นโรคเบอร์เกอร์กับพฤติกรรมการสูบบุหรี่ สำหรับในประเทศไทย ดร.นพ. พงศ์พลกล่าวว่าหัวใจสำคัญสูงสุดในการรักษาคือการเลิกบุหรี่และยาสูบทุกชนิดอย่างเด็ดขาด ขณะที่ นพ. สกานต์ บุนนาค รองอธิบดีกรมการแพทย์ กล่าวว่า โรคเบอร์เกอร์เป็นโรคที่มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับการสูบบุหรี่และการใช้ผลิตภัณฑ์ยาสูบ โดยผู้ป่วยส่วนใหญ่มีประวัติการใช้ยาสูบ เนื่องจากการใช้ยาสูบต่อเนื่อง สัมพันธ์กับการดำเนินของโรคและการขาดเลือดของอวัยวะที่รุนแรงขึ้น ผู้ป่วยควรได้รับการประเมินและคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ เพื่อวางแผนการเลิกบุหรี่และการดูแลรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละราย

ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคของสหรัฐฯ (CDC) ระบุว่า นักวิจัยเชื่อว่าสารเคมีในยาสูบอาจทำให้เยื่อบุหลอดเลือดระคายเคือง ทำให้หลอดเลือดบวม โดยผู้ป่วยเกือบทุกรายที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคเบอร์เกอร์มีประวัติสูบบุหรี่หรือใช้ยาสูบในรูปแบบอื่น เช่น ซิการ์ ยาสูบแบบเคี้ยว (Chewing Tobacco)

“อย่าสูบบุหรี่หรือใช้ผลิตภัณฑ์ยาสูบอื่นใดหากต้องการป้องกันตนเองจากโรคเบอร์เกอร์ ปัจจุบันยังไม่มีวิธีรักษาโรคนี้ให้หายขาด ดังนั้นหากป่วยแล้วก็ต้องเลิกยุ่งเกี่ยวกับยาสูบทันทีเพื่อไม่ให้อาการแย่ลง สำหรับยาโดยทั่วไปไม่ได้ผลในการรักษาโรคนี้โดยตรง แต่สามารถช่วยควบคุมอาการได้ การผ่าตัดอาจช่วยฟื้นฟูการไหลเวียนของเลือดไปยังบางบริเวณได้ แต่หากเกิดการติดเชื้อหรือเนื้อเยื่อตายเป็นบริเวณกว้าง อาจจำเป็นต้องตัดมือหรือเท้าทิ้ง” คำเตือนจาก CDC ระบุ

สำนักงานระบบสุขภาพของอังกฤษ (NHS) จัดให้โรคเบอร์เกอร์อยู่ในกลุ่มโรคหลอดเลือดอักเสบ (Vasculitis) และย้ำว่าโรคเบอร์เกอร์มีความเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับการสูบบุหรี่ โดยอ้างอิงข้อมูลจาก Vasculitis UK องค์กรการกุศลในอังกฤษที่ทำงานช่วยเหลือผู้ป่วยกลุ่มโรคหลอดเลือดอักเสบระบุว่า ผู้ป่วยส่วนใหญ่ที่พบมีประวัติสูบบุหรี่จัด1 แต่ก็มีบ้างที่มีพฤติกรรมสูบบุหรี่ในระดับปานกลาง หรือแม้แต่ผู้ที่ใช้ยาสูบเคี้ยวหรือยาสูบรูปแบบอื่นที่บริโภคโดยไม่ใช้วิธีสูบ และเมื่อป่วยต้องเลิกใช้ยาสูบทุกชนิดทันที เพราะการใช้แม้ในปริมาณเล็กน้อยก็เพิ่มความเสี่ยงต่อการสูญเสียนิ้วมือ นิ้วเท้า หรือแขนขาเนื่องจากการตัดอวัยวะเพื่อรักษาชีวิตไว้

สมาคมโรคหัวใจแห่งญี่ปุ่น (JCS) เผยแพร่แนวปฏิบัติฉบับปี 2569 ว่าด้วยการจัดการโรคหลอดเลือดอักเสบขนาดใหญ่ (JCS 2026 Guideline on Management of Large Vessel Vasculitis) ใน J-STAGE ซึ่งเป็นแพลตฟอร์มรวมวารสารวิชาการในญี่ปุ่น กล่าวถึงประวัติการสูบบุหรี่ว่าเป็นหนึ่งในเกณฑ์วินิจฉัยโรค และย้ำว่าเมื่อป่วยแล้วต้องเลิกสูบอย่างเด็ดขาดโดยทันที เนื่องจากการลดบุหรี่เพียงอย่างเดียวไม่สามารถป้องกันการเกิดภาวะแทรกซ้อนในโรคเบอร์เกอร์ได้

“มีการศึกษาที่ทำร่วมกันในศูนย์การแพทย์หลายแห่ง พบว่าการเลิกสูบบุหรี่ช่วยลดอัตราการต้องตัดแขนหรือขาในผู้ป่วยโรคเบอร์เกอร์ได้อย่างมีนัยสำคัญ นอกจากนี้ การเลิกสูบบุหรี่ยังนำไปสู่อัตราความสำเร็จของการผ่าตัดบายพาสและการรักษาด้วยการสอดสายสวนหลอดเลือด (EVT) ที่ดีขึ้น รวมถึงอัตราการฟื้นฟูหลอดเลือดที่ดีขึ้นด้วย” แนวปฏิบัติของ JCS ระบุ

ตัวอย่างอาการป่วยโรคเบอร์เกอร์ที่บริเวณนิ้วมือ ที่มา: Johns Hopkins Vasculitis Center

บุหรี่ไฟฟ้าเป็นปัจจัยกระตุ้นโรคเบอร์เกอร์เช่นเดียวกับบุหรี่มวน

ปัจจุบันหลายคนหันมาใช้ผลิตภัณฑ์บุหรี่ไฟฟ้ามากขึ้นเพราะเชื่อว่าช่วยให้เลิกบุหรี่มวนได้บ้าง หรืออันตรายน้อยกว่าบุหรี่มวนแบบดั้งเดิมบ้าง ซึ่งไม่เป็นความจริงเพราะไอระเหยจากน้ำยาบุหรี่ไฟฟ้ามีสารเคมีที่เป็นพิษต่อร่างกายและทำให้เสพติดได้ไม่ต่างจากบุหรี่มวน รวมถึงความเสี่ยงต่อโรคเบอร์เกอร์ด้วยเช่นกัน โดยในต่างประเทศเริ่มมีงานวิชาการที่รายงานเรื่องนี้

งานวิจัย ‘Progression of Buerger’s Disease in the Absence of Conventional Tobacco Exposure: A Case of Vape Associated Disease’ โดยคณะผู้วิจัยจากสถานศึกษาด้านการแพทย์และศูนย์การแพทย์หลายแห่งในสหรัฐฯ เผยแพร่เมื่อวันที่ 26 พ.ค. 2568 รายงานผู้ป่วยชายวัย 29 ปี เข้ารับการรักษาในเดือน ก.ค. 2566 ผู้ป่วยรายนี้มีประวัติสูบบุหรี่เฉลี่ยวันละ 1-3 มวน เป็นเวลานาน 10 ปี ก่อนจะเลิกสูบในเดือน ก.ย. 2565 แต่ในเดือน เม.ย. 2566 ได้หันมาใช้บุหรี่ไฟฟ้าอย่างหนักในช่วง 3 เดือน โดยใช้หัวพ็อดบุหรี่ไฟฟ้าที่มีปริมาณนิโคติน 50 มิลลิกรัมทุกสัปดาห์

ผู้ป่วยรายนี้ยืนยันว่าไม่เคยมีประวัติทางการแพทย์เกี่ยวกับภาวะหลอดเลือดดำอักเสบ ไม่มีอาการเสียวแปลบ ๆ ภาวะขาดเลือดที่นิ้วหรืออวัยวะ หรืออาการปวดข้อใด ๆ มาก่อนตั้งแต่เดือน พ.ย. 2565 สาเหตุที่มาพบแพทย์ในเดือน ก.ค. 2566 เพราะเริ่มมีอาการเสียวเย็นแปลบ ๆ และปวดที่ปลายมือทั้งสองข้าง โดยมือซ้ายเป็นหนักที่สุด แพทย์ได้แนะนำให้เลิกเด็ดขาดทั้งบุหรี่มวนและบุหรี่ไฟฟ้า ซึ่งผู้ป่วยก็ปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด

จากการติดตามผลพบว่า แม้เวลาผ่านไปเพียง 2 สัปดาห์หลังเลิกยุ่งเกี่ยวกับยาสูบทุกประเภท ผู้ป่วยรายนี้อาการดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด อาการปวด แผลหายเร็วขึ้น และความรู้สึกไวต่อความเย็นบริเวณปลายมือลดลง เมื่อติดตามผลต่อไปอีก 6 เดือนและ 1 ปี ซึ่งผู้ป่วยไม่ได้กลับมาใช้ผลิตภัณฑ์ยาสูบชนิดใด ๆ อีก ก็ไม่พบว่ามีอาการปวดหรือแผลเปื่อยเพิ่มขึ้นมา จึงสันนิษฐานว่าเหตุที่ป่วยเป็นโรคเบอร์เกอร์น่าจะเพราะสูบบุหรี่ไฟฟ้า เพราะพฤติกรรมการสูบบุหรี่มวนนั้นยังไม่ถือว่าเข้าขั้นสูบบุหรี่จัดเมื่อเทียบกับช่วงที่หันมาสูบบุหรี่ไฟฟ้า

“กรณีนี้เน้นให้เห็นถึงศักยภาพของการใช้บุหรี่ไฟฟ้าในการกระตุ้นหรือทำให้โรคเบอร์เกอร์ (Buerger’s disease) รุนแรงขึ้น แม้ว่าจะไม่มีการสัมผัสกับยาสูบแบบดั้งเดิมในปริมาณมากก็ตาม แพทย์ควรตระหนักถึงการสูบบุหรี่ไฟฟ้าว่าเป็นปัจจัยเสี่ยงที่เป็นไปได้ และให้คำแนะนำแก่ผู้ป่วยเกี่ยวกับความสำคัญของการเลิกนิโคตินอย่างเด็ดขาด รวมถึงบุหรี่ไฟฟ้า เพื่อป้องกันการลุกลามของโรคและเพิ่มประสิทธิภาพผลลัพธ์ด้านหลอดเลือด” บทความดังกล่าวซึ่งเผยแพร่ในวารสารวิชาการ Athenaeum Scientific Publishers ให้ข้อสรุป

บทความ ‘Vaping and vascular health-emerging risks for Raynaud’s, chilblains & Buerger’s disease’ โดยคณะผู้เขียนจากสถาบันการแพทย์ในมหาวิทยาลัย Oxford และมหาวิทยาลัย University College London (UCL) ในอังกฤษ เผยแพร่ใน UCL Discovery ฐานข้อมูลงานวิจัยของ UCL ในปี 2569 ซึ่งอ้างถึงงานวิจัยข้างต้น ให้ความเห็นว่า เนื่องจากอัตราการสูบบุหรี่ไฟฟ้าเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในกลุ่มคนรุ่นใหม่ ผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นต่อสุขภาพหลอดเลือดจึงสมควรได้รับความสนใจมากขึ้นในสาขาโรคข้อ ซึ่งแม้ข้อมูลทางระบาดวิทยาในระยะยาวจะยังมีจำกัด แต่หลักฐานใหม่ในห้องแล็บที่บ่งบอกว่าบุหรี่ไฟฟ้าทำงานหรือออกฤทธิ์ในร่างกายของมนุษย์และหลักฐานทางการแพทย์ในมนุษย์ ชี้ให้เห็นว่าการสูบบุหรี่ไฟฟ้าอาจมีส่วนทำให้เกิดความผิดปกติของเยื่อบุหลอดเลือด การหดตัวของหลอดเลือด และภาวะที่ทำให้เกิดลิ่มเลือดได้ง่าย กระบวนการเหล่านี้มีความเกี่ยวพันอย่างใกล้ชิดกับพยาธิสรีรวิทยาของปรากฏการณ์เรย์โนด์2 โรคผิวหนังอักเสบจากความเย็น และโรคเบอร์เกอร์ ดังนั้น การสอบถามเกี่ยวกับการสูบบุหรี่ไฟฟ้าจึงควรเป็นส่วนหนึ่งของการซักประวัติเกี่ยวกับหลอดเลือดและโรคข้อ และจำเป็นต้องมีการวิจัยเพิ่มเติมในอนาคตอย่างเร่งด่วนเพื่อชี้แจงบทบาทของการสูบบุหรี่ไฟฟ้าในโรคหลอดเลือดขนาดเล็ก

รายการอ้างอิง

  1. ข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งสหภาพยุโรป (EU) ให้นิยามพฤติกรรม ‘สูบบุหรี่จัด’ ว่าหมายถึงการสูบตั้งแต่ 20 มวนขึ้นไปต่อวัน อย่างไรก็ตาม ตามคำเตือนของ องค์การอนามัยโลก (WHO) ไม่ได้หมายความว่าผู้ที่สูบน้อยกว่านั้นจะปลอดภัยจากโรคภัยไข้เจ็บต่าง ๆ ที่มีสาเหตุจากการสูบบุหรี่ เช่น โรคหัวใจและหลอดเลือด โรคระบบทางเดินหายใจ และโรคมะเร็งมากกว่า 20 ชนิด การเลิกสูบจึงเป็นทางออกที่ดีที่สุดในการลดความเสี่ยง ↩︎
  2. ข้อมูลจากสถาบันการแพทย์ Johns Hopkins Medicine สหรัฐอเมริกา อธิบายว่า ปรากฏการณ์เรย์โนด์ เป็นปัญหาที่ทำให้เลือดไหลเวียนไปที่นิ้วมือลดลง ในบางกรณี อาจทำให้เลือดไหลเวียนไปที่หู นิ้วเท้า หัวนม หัวเข่า หรือจมูกลดลงด้วย เนื่องจากการหดเกร็งของหลอดเลือดในบริเวณเหล่านั้น การหดเกร็งเกิดขึ้นจากการสัมผัสกับความเย็น ความเครียด หรือความไม่สบายใจทางอารมณ์ โดยปรากฏการณ์เรย์โนด์อาจเกิดขึ้นเองโดยลำพัง ซึ่งเรียกว่ารูปแบบปฐมภูมิ หรืออาจเกิดขึ้นร่วมกับโรคอื่น ๆ ซึ่งเรียกว่ารูปแบบทุติยภูมิ ก็ได้ ซึ่งรวมถึงโรคเบอร์เกอร์ ↩︎

ภาพหินหล่นทับรถกระบะเป็นภาพที่ถูกดัดแปลงด้วย AI เพื่อหลอกล่อให้กดลิงก์เข้าเว็บขายของออนไลน์

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: ภาพหินตกใส่รถยนต์ทำให้มีผู้เสียชีวิตใน จ.ลำปาง

⚠️ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เป็นภาพจากเหตุการณ์จริงที่ถูกนำมาดัดแปลงด้วย AI** 

📝เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 9 ก.ย. 2569 สมาชิกกลุ่มเฟซบุ๊ก ‘แชร์ข่าว แจ้งข่าวอุบัติเหตุ’ โพสต์ภาพรถกระบะสภาพพังเสียหาย มีก้อนหินขนาดใหญ่อยู่บนหลังคารถและด้านข้างประตูคนขับ โพสต์นี้มีภาพทั้งหมด 4 ภาพ หนึ่งในภาพนั้นเห็นป้ายทะเบียนรถกระบันคันที่ประสบเหตุอย่างชัดเจน และมีข้อความบรรยายว่า “เวทนา! ถนนเถิน-ลี้ หินหล่นทับ คนขับรถ…” เมื่อคลิกที่ภาพจะเข้าสู่หน้าแพลตฟอร์มซื้อขายสินค้าออนไลน์โดยอัตโนมัติ (ลิงก์บันทึก)

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: เมื่อนำภาพดังกล่าวไปค้นหาด้วย Google Lens พบภาพรถกระบะคันเดียวกันเผยแพร่ในเพจเฟซบุ๊ก ‘ดับเพลิงและกู้ภัย สมาคมกู้ภัยลำปาง’ เมื่อวันที่ 8 ก.ย. 2569  แต่รายละเอียดในภาพแตกต่างออกไป คือ ไม่มีหินก้อนใหญ่อยู่บนหลังคารถ, กระจกมีรอยร้าวน้อยกว่า, ก้อนหินที่ตกอยู่ข้างรถมีเพียงก้อนเดียว, ไม่มีหินจำนวนมากบริเวณล้อหลัง 

เพจของสมาคมกู้ภัยลำปางระบุว่าเป็นภาพรถกระบะคันที่ประสบเหตุหินหล่นใส่ทำให้คนขับเสียชีวิต เหตุเกิดช่วงเย็นวันที่ 8 ก.ย. 2569 บนถนนเถิน-ลี้ กม. 117 ต.นาโป่ง อ.เถิน จ.ลำปาง

สรุปได้ว่าภาพรถกระบะที่เผยแพร่ในกลุ่มเฟซบุ๊ก ‘แชร์ข่าว แจ้งข่าวอุบัติเหตุ’ เป็นภาพเหตุการณ์จริงแต่ถูกนำมาดัดแปลงด้วย AI ให้ดูรุนแรงเกินจริง เพื่อหลอกล่อให้ผู้ใช้เฟซบุ๊กกดลิงก์เข้าสู่แพลตฟอร์มขายของออนไลน์ นอกจากนี้ยังใช้ AI แก้ไขป้ายทะเบียนรถให้ผิดจากความเป็นจริงทั้งตัวเลขและจังหวัด ซึ่งกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย และสื่อมวลชน เช่น ไทยรัฐ ช่อง 8 และเพจ ‘ช่องข่าวลำปาง-Newslampang.com’ รายงานข่าวว่ารถกระบะที่ประสบเหตุป้ายทะเบียนเชียงใหม่ ไม่ใช่เพชรบูรณ์ตามภาพที่ปรากฏในโพสต์

ภาพพระภิกษุทำร้ายร่างกายกันเป็นภาพที่ดัดแปลงด้วย AI จากภาพต้นฉบับที่สื่อออนไลน์เมียนมาเผยแพร่เมื่อปี 60

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: ภาพพระภิกษุทะเลาะวิวาทกลางถนนในกรุงเทพฯ 

❌ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เนื้อหาเท็จ** เป็นการนำภาพพระภิกษุทะเลาะวิวาทในเมียนมาเมื่อหลายปีก่อนมาดัดแปลงด้วย AI และใส่คำบรรยายที่ทำให้เข้าใจผิดว่าเป็นเหตุการณ์ที่เพิ่งเกิดขึ้นในกรุงเทพฯ  

📝เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 7 ก.ย. 2569 บัญชีเฟซบุ๊ก ‘ตานุ้ย คุยใต้’ โพสต์ภาพพระภิกษุสองรูปกำลังทะเลาะวิวาททำร้ายร่างกายกันอยู่บนถนน มีย่ามพระ บาตรพระและอาหารกระจัดกระจายอยู่โดยรอบ พร้อมคำมบรรยายที่ทำให้เข้าใจว่าพระสงฆ์ทะเลาะกันเพราะแย่งเส้นทางบิณฑบาตกันในกรุงเทพฯ

ภาพนี้ถูกแชร์มาอย่างต่อเนื่องโดยผู้ใช้โซเชียลมีเดียในไทย แต่ไม่ได้ระบุว่าเป็นสถานที่ใด นอกจากนั้นยังพบโพสต์ที่คล้ายกันเผยแพร่ในบัญชีเฟซบุ๊กภาษาเขมร เมื่อวันที่ 15 ส.ค. 2566 ใช้เครื่องมือ Google Translate แปลได้ว่า “โลกกลับตาลปัตร ที่มา: ประเทศไทย”

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: เมื่อค้นหาด้วย Google Lens พบภาพเดียวกันนี้เผยแพร่บนเว็บไซต์ภาษาเมียนมาที่นำเสนอเนื้อหาที่เป็นไวรัลในโซเชียลมีเดีย เช่น Popolay.com และ Myanmarload เมื่อวันที่ 17 และ 18 มี.ค. 2560 ตามลำดับ โดยทั้งสองเว็บไซต์ให้ข้อมูลตรงกันว่าเป็นภาพเหตุการณ์ที่พระภิกษุทะเลาะและทำร้ายร่างกายกันบริเวณจุดตัดระหว่างถนนหมายเลข 84 และ 38 ในเมืองมัณฑะเลย์ของเมียนมา ซึ่งเป็นภาพที่ผู้เห็นเหตุการณ์นำมาเผยแพร่ในเฟซบุ๊ก 

โคแฟคตรวจสอบเพิ่มเติมด้วย Google Street View พบภาพถ่ายในปี 2561 ที่ยืนยันได้ว่าจุดเกิดเหตุในภาพเป็นจุดตัดถนนในเมืองมัณฑะเลย์จริง และเมื่อนำป้ายทะเบียนรถในภาพไปตรวจสอบจากเว็บไซต์ worldlicenseplates.com ซึ่งเป็นฐานข้อมูลป้ายทะเบียนรถทั่วโลก พบว่ามีลักษณะเป็นป้ายทะเบียนที่ใช้ในเมียนมา

อย่างไรก็ตามภาพที่ปรากฏในเว็บไซต์ของเมียนมามีความแตกต่างจากภาพที่ผู้ใช้เฟซบุ๊กในไทยและกัมพูชานำมาเผยแพร่โดยอ้างว่าเป็นเหตุพระสงฆ์ไทยทะเลาะวิวาท เช่น สีของจีวรพระในเว็บไซต์เมียนมาเป็นสีรักแดงแบบพระพม่า แต่ภาพที่ผู้ใช้เฟซบุ๊กไทยเผยแพร่เป็นสีเหลืองส้ม ขณะที่ป้ายทะเบียนรถและเมล็ดข้าวที่หกบนพื้นก็มีความละเอียดลดลงอย่างเห็นได้ช้ด พุ่มไม้และป้ายโฆษณาภาษาเมียนมาหายไป จึงมีความเป็นไปได้สูงว่าเป็นการนำภาพต้นฉบับจากสื่อออนไลน์ในเมียนมา มาดัดแปลงด้วย AI และเขียนคำบรรยายที่สร้างความเข้าใจผิดว่าเป็นเหตุการณ์ที่พระสงฆ์ไทยทำร้ายร่างกายกันกลางถนนในกรุงเทพฯ

“ธนาคารกรุงเทพออกสินเชื่อช่วยแก้หนี้นอกระบบ” เป็นข่าวลวงวนซ้ำ ธนาคารเตือนอย่าหลงเชื่อ-อย่ากดลิงก์

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: ธนาคารกรุงเทพช่วยแก้หนี้นอกระบบ ยืม 5 หมื่น ชำระเดือนละ 1,400 บาท ไม่ต้องค้ำประกัน รับเงินเข้าบัญชีทันที

❌ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เนื้อหาเท็จ** เป็นข่าวลวงวนซ้ำ ธนาคารกรุงเทพเตือนอย่าหลงเชื่อ

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 8 ก.ย. 2569 เพจเฟซบุ๊ก ‘แจ้งข่าว สวัสดิการคนจน’ โพสต์ภาพพร้อมข้อความ “ธ.กรุงเทพ ช่วยแก้หนี้นอกระบบ ยืม 5 หมื่น ชำระเดือนละ 1,400 บ” พร้อมกับแนบลิงก์เว็บไซต์ ซึ่งเมื่อคลิกเข้าไปเป็นหน้าเว็บเพจที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับโครงการสินเชื่อที่เผยแพร่มาตั้งแต่ปี 2567

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: ธนาคารกรุงเทพออกประกาศเตือนผ่านเพจเฟซบุ๊ก ‘Bangkok Bank’ เมื่อวันที่ 3 ก.ย. 2569 ว่าโพสต์ดังกล่าวเป็นเนื้อหาเท็จ “อย่าหลงเชื่อเว็บไซต์เผยแพร่ข่าวปลอม บิดเบือนข้อเท็จจริง” และแนะนำให้ผู้สนใจผลิตภัณฑ์หรือบริการของธนาคารกรุงเทพติดต่อธนาคารโดยตรงที่คอลเซ็นเตอร์โทร. 1333 เว็บไซต์ www.bangkokbank.com และสาขาธนาคารกรุงเทพทั่วประเทศ

ข่าวลวงนี้เคยถูกเผยแพร่มาแล้วครั้งหนึ่งเมื่อปี 2567 ธนาคารกรุงเทพชี้แจงผ่านศูนย์ต่อต้านข่าวปลอม ประเทศไทย เมื่อวันที่ 4 ธ.ค. 2567 ว่าธนาคารไม่มีนโยบายหรือไม่มีการปล่อยสินเชื่อในลักษณะดังกล่าว รวมถึงไม่มีการส่งลิงก์ให้ประชาชนเพื่อกรอกข้อมูลส่วนตัว เนื้อหาดังกล่าวเป็นการแอบอ้างถึงธนาคารโดยไม่ได้รับอนุญาต ขอให้ประชาชนอย่าหลงเชื่อ อย่ากดลิงก์ หรือกรอกข้อมูลส่วนตัวใด ๆ เช่น เลขบัตรประชาชน, เลขบัตรเครดิต, วันเดือนปีเกิด, รหัส ATM, Password รวมถึงรหัส OTP ในการทําธุรกรรม เนื่องจากโปรแกรมไม่พึงประสงค์จะสามารถขโมยข้อมูลส่วนตัว หรือ ลักลอบโอนเงินออกจากบัญชีของท่านได้

พาวเวอร์แบงก์ระเบิดขณะชาร์จไฟทิ้งไว้ตอนกลางคืน ผู้เชี่ยวชาญเตือนต้องใช้อย่างระวังแม้ผลิตภัณฑ์มีตรา มอก.

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: พาวเวอร์แบงก์ระเบิดขณะชาร์จทั้งที่มี มอก.

⚠️ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: ผู้เชี่ยวชาญชี้สาเหตุการระเบิดต้องรอการตรวจสอบเชิงเทคนิค แต่แนะนำว่านอกจากเลือกพาวเวอร์แบงก์ที่ได้รับมาตรฐาน มอก. แล้วยังต้องใช้และเก็บอย่างถูกวิธี รวมถึงหยุดใช้ทันทีหากพบว่าชำรุด

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 7 ก.ย. 2569 บัญชีอินสตาแกรม ‘bewtie.beauty’ ซึ่งมีผู้ติดตามมากกว่า 22,000 บัญชี โพสต์คลิปวิดีโอเล่าเหตุการณ์พาวเวอร์แบงก์ระเบิดขณะชาร์จไฟไว้ตอนกลางคืน โดยมีภาพพาวเวอร์แบงก์ที่พังเสียหายและมีร่องรอยไฟไหม้ เขม่าควันบริเวณหัวสายชาร์จ และบาดแผลเล็กน้อยที่ขา พร้อมคำบรรยายว่า “เตือนทุกคนเลยนะ อย่าชาร์จพาวเวอร์แบงก์ทิ้งไว้” 

เจ้าของคลิปเล่าว่าพาวเวอร์แบงก์ที่เธอใช้เป็นยี่ห้อที่มีตรามาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (มอก.) และใช้งานมานานแล้ว ขณะที่ชาร์จไฟไว้ทิ้งตอนกลางคืนและนอนหลับไป พาวเวอร์เกิดระเบิดขึ้น มีเสียงดัง “ตูม” และเกิดไฟลุก จึงอัดคลิปเตือนภัยให้ทุกคนระมัดระวังและไม่ควรชาร์จพาวเวอร์แบงก์ทิ้งไว้ขณะนอนหลับ

คลิปเตือนภัยนี้ถูกเผยแพร่ต่อโดยผู้ใช้โซเชียลมีเดียและสื่อออนไลน์ เช่น แนวหน้าและอีจัน 

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: ดร.สุพรรณ ทิพย์ทิพากร หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมไฟฟ้า คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ให้ข้อมูลกับโคแฟคเกี่ยวกับกรณีนี้ว่า แม้เป็นพาวเวอร์แบงก์ที่มีเครื่องหมาย มอก. ก็ยังต้องใช้งานอย่างระมัดระวัง เพราะเซลล์แบตเตอรี่อาจมีข้อบกพร่องหรือได้รับความเสียหายจากการตกกระแทก เกิดการลัดวงจร ถูกชาร์จเกินจากระบบควบคุมที่ขัดข้อง หรือได้รับความร้อนสูง จนเกิดภาวะความร้อนเพิ่มขึ้นอย่างควบคุมไม่ได้ (thermal runaway) และนำไปสู่ไฟไหม้หรือแตกปะทุได้

การผ่านมาตรฐานไม่ได้รับประกันว่าจะปลอดภัยจากความเสียหายทุกกรณีตลอดอายุใช้งาน ในการเลือกซื้อจึงควรตรวจสอบความถูกต้องของเครื่องหมาย มอก. ซื้อจากผู้ผลิตหรือตัวแทนจำหน่ายที่ตรวจสอบได้ มีการรับประกัน ระบุรุ่น ค่า Wh และสเปกการชาร์จชัดเจน พร้อมตรวจสอบข้อมูลระบบป้องกันการชาร์จเกิน กระแสเกิน ลัดวงจร และอุณหภูมิสูง รวมทั้งตรวจว่ารุ่นนั้นมีประกาศเรียกคืนหรือไม่ ส่วนสาเหตุของเครื่องที่เกิดเหตุในข่าว ต้องอาศัยผลตรวจสอบทางเทคนิคก่อนสรุป ดร.สุพรรณกล่าว 

หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมไฟฟ้า ม.มหิดล แนะนำการใช้พาวเวอร์แบงก์อย่างปลอดภัย ดังนี้

▪️ใช้หัวชาร์จและสายชาร์จตามข้อกำหนดของผู้ผลิต

▪️วางชาร์จบนพื้นผิวแข็งที่ไม่ติดไฟและระบายความร้อนได้ดี ห่างจากเครื่องนอนและวัสดุติดไฟ

▪️ไม่ชาร์จบนเตียง ใต้หมอน หรือในกระเป๋าปิดทึบ

▪️ควรชาร์จขณะตื่นและอยู่ในบริเวณที่สังเกตได้

▪️ถอดสายชาร์จเมื่อชาร์จเต็ม

▪️ไม่ทิ้งไว้กลางแดดหรือในรถร้อน

▪️ห้ามแกะหรือเจาะแบตเตอรี่ หากพบอาการบวม ฝาแยก ร้อนผิดปกติ มีกลิ่นหรือของเหลวรั่ว ให้หยุดใช้ทันทีและติดต่อผู้ผลิตหรือหน่วยรับจัดการแบตเตอรี่ชำรุดเพื่อกำจัดอย่างเหมาะสม

ข้อมูลจากสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) และกระทรวงอุตสาหกรรมระบุว่า พาวเวอร์แบงก์หรือแบตเตอรี่สำรองไฟฟ้าสำหรับการใช้งานแบบพกพา เป็นสินค้าที่ต้องได้รับการรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม คือเครื่องหมาย มอก. 2879-2560 อีกทั้งยังต้องมี QR Code ระบุรายละเอียดของสินค้าไว้ด้วย

AI อาจเล่าเรื่องแทนเรา? โคแฟคชวนจับตา “AI–ข้อมูลบิดเบือน” กระทบอัตลักษณ์ชนพื้นเมือง

โคแฟคชี้ AI เปิดโอกาสเข้าถึงข้อมูล แต่เสี่ยงถูกใช้ผลิตข้อมูลบิดเบือนจำนวนมหาศาล กระทบสิทธิ เสรีภาพ และอัตลักษณ์ของชนพื้นเมือง ด้าน “สุภิญญา กลางณรงค์” ย้ำบริษัทเทคโนโลยีต้องโปร่งใสและรับผิดชอบต่อระบบ AI พร้อมชี้ EU AI Act เป็นหนึ่งในแนวทางกำกับดูแลที่น่าจับตา

4 กันยายน 2569 รายการ Cofact Live Talk เผยแพร่ทางเพจเฟซบุ๊ก “Cofact โคแฟค” โดย สุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งภาคีโคแฟค (ประเทศไทย) ชวนพูดคุยในหัวข้อ “AI & Indigenous Identity เมื่อเทคโนโลยีเข้ามาเล่าเรื่องของผู้คน เราจะรักษา ‘เสียงของเจ้าของเรื่อง’ ไว้ได้อย่างไร?” กับ Alessio KYAW นักศึกษาฝึกงานกับโคแฟคเป็นเวลาเกือบ 2 เดือน ท่ามกลางความท้าทายของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) ที่เข้ามามีบทบาทในการสร้างและเผยแพร่ข้อมูล รวมถึงการนำเสนอเรื่องราวและอัตลักษณ์ของชนพื้นเมือง

Alessio เล่าว่ากำลังศึกษาระดับปริญญาตรีที่ มหาวิทยาลัย Paul-Valéry Montpellier เมืองมงเปอลีเย ประเทศฝรั่งเศส สามารถสื่อสารได้ทั้งภาษาฝรั่งเศส อังกฤษ และจีน และตัดสินใจเลือกมาฝึกงานในประเทศไทย เพราะสนใจการทำงานของโคแฟคในฐานะองค์กรตรวจสอบข้อเท็จจริงที่มุ่งเผยแพร่ข้อมูลที่ถูกต้องสู่สาธารณะ นอกจากได้เรียนรู้การทำงานแล้ว ยังมีโอกาสเรียนภาษาไทยและสัมผัสวิถีชีวิตในประเทศไทยที่แตกต่างจากฝรั่งเศส

ทั้งนี้ช่วงเวลาที่ Alessio เข้ามาฝึกงานมีโอกาสร่วมดำเนินโครงการเกี่ยวกับ อัตลักษณ์ของชนพื้นเมืองในยุคปัญญาประดิษฐ์ และปัญหาข้อมูลที่ผิด (misinformation) ทำให้เขามีโอกาสเชื่อมโยงประสบการณ์ส่วนตัวกับประเด็นดังกล่าว  เนื่องจากมีพื้นเพจากเมียนมา ซึ่งยังเผชิญสถานการณ์ความขัดแย้งระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ ขณะที่กลุ่มชาติพันธุ์บางส่วน เช่น ชาวกะเหรี่ยง มีชุมชนกระจายอยู่ทั้งในเมียนมาและภาคเหนือของประเทศไทย หลายคนต้องดำรงชีวิตท่ามกลางสถานการณ์ที่ยากลำบาก โดยเฉพาะผู้ที่อยู่ในพื้นที่ความขัดแย้ง

“ผมมาจากเมียนมา และในเมียนมาก็มีความวุ่นวาย มีความขัดแย้งระหว่างหลายเชื้อชาติ ชาวกะเหรี่ยงก็กระจายอยู่หลายพื้นที่ รวมถึงทางภาคเหนือของประเทศไทย คนเหล่านั้นต้องเอาตัวรอดในสภาพที่เลวร้าย โดยเฉพาะในเมียนมา ตอนนี้เป็นช่วงเวลาที่ยากลำบากสำหรับพวกเขา” Alessio กล่าว

เมื่อเล่าถึงหลักสิทธิมนุษยชน Alessio มองว่า สิ่งสำคัญสำหรับชนพื้นเมืองและกลุ่มชาติพันธุ์คือการมีคุณภาพชีวิตที่เหมาะสม รวมถึง เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นโดยไม่ต้องหวาดกลัวการถูกปราบปราม หรือถูกกล่าวหาในสิ่งที่ไม่เป็นความจริง ความท้าทายในยุค AI คือ เทคโนโลยีสามารถถูกนำมาใช้สร้างข้อมูลจำนวนมากได้อย่างรวดเร็ว หากเป็นข้อมูลที่ผิดหรือถูกบิดเบือน และถูกเผยแพร่ซ้ำอย่างต่อเนื่อง ย่อมมีโอกาสทำให้ผู้รับสารบางส่วนเชื่อว่าข้อมูลเหล่านั้นเป็นความจริง โดยเฉพาะเมื่อสอดคล้องกับความเชื่อหรือสิ่งที่เคยรับรู้มาก่อน ในทางกลับกัน ผู้รับข้อมูลจำเป็นต้องมีทักษะในการตั้งคำถาม ตรวจสอบ และค้นคว้าข้อมูลเพิ่มเติมก่อนตัดสินใจเชื่อหรือส่งต่อ เพื่อให้สามารถแยกแยะข้อเท็จจริงออกจากข้อมูลที่ผิดหรือบิดเบือนได้

Alessio ยังกล่าวถึงแนวคิด “AI Swarms” หรือ “ฝูง AI” ซึ่งสะท้อนความกังวลต่อความสามารถของระบบ AI จำนวนมากที่อาจทำงานร่วมกันหรือประสานกันเพื่อสร้างเนื้อหาและกิจกรรมออนไลน์ในปริมาณมหาศาล จนอาจส่งผลกระทบต่อระบบข้อมูลข่าวสารและประชาธิปไตย หากเทคโนโลยีดังกล่าวถูกนำไปใช้ในทางที่ผิด ผู้ไม่หวังดีอาจใช้ AI สร้างเนื้อหาหรือบัญชีจำนวนมากเพื่อเผยแพร่ข้อมูลบิดเบือน ครอบงำการรับรู้ของสาธารณะ หรือพยายามชี้นำมุมมองทางการเมือง ซึ่งเป็นความเสี่ยงที่ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในประเทศไทย แต่เป็นประเด็นที่หลายประเทศกำลังเผชิญ ความกังวลสำคัญจึงอยู่ที่ หาก AI ถูกนำไปใช้สร้างปฏิบัติการข้อมูลจำนวนมากเพื่อแทรกแซงการรับรู้ของประชาชน โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่มีความอ่อนไหวทางการเมือง เช่น การเลือกตั้ง อาจส่งผลกระทบต่อทั้งระบบข้อมูลข่าวสารและกระบวนการประชาธิปไตย

นอกจากนี้ Alessio กล่าวถึงหลัก Transparency, Accountability & Responsibility หรือ ความโปร่งใส การตรวจสอบได้ และความรับผิดชอบ ว่าเป็นองค์ประกอบสำคัญในการกำกับดูแล AI โดยประชาชนควรสามารถเข้าใจได้ในระดับหนึ่งว่าระบบ AI ทำงานอย่างไร และเมื่อเกิดการนำเทคโนโลยีไปใช้จนสร้างผลกระทบหรืออันตราย ผู้ให้บริการและผู้เกี่ยวข้องต้องมีความรับผิดชอบ รวมถึงมีกระบวนการแก้ไขปัญหาอย่างเหมาะสม

สุภิญญา กลางณรงค์ และ Alessio KYAW

ด้าน สุภิญญา กลางณรงค์ กล่าวเสริมว่า นี่เป็นเหตุผลสำคัญที่สังคมจำเป็นต้องได้รับความร่วมมือจากบริษัทเทคโนโลยีระดับโลก เนื่องจากผู้พัฒนาและผู้ให้บริการย่อมมีข้อมูลและความเข้าใจเกี่ยวกับระบบของตนเองมากกว่าผู้ใช้งานทั่วไป จึงควรมีส่วนรับผิดชอบต่อการป้องกันไม่ให้ AI ถูกนำไปใช้สร้างอันตรายต่อสังคม  แม้บริษัทเทคโนโลยีสามารถสร้างรายได้จาก AI และเทคโนโลยีดังกล่าวมีประโยชน์อย่างมากต่อผู้คน แต่ในโลกจริง สังคมยังจำเป็นต้องมีกฎหมายและกลไกคุ้มครองประชาชนจากอันตราย เช่นเดียวกัน โลกของ AI ก็ควรมีกลไกกำกับดูแลและป้องกันความเสี่ยงที่มีประสิทธิภาพ โดยต้องอาศัยทั้งความร่วมมือจากภาคเทคโนโลยีและรัฐบาลที่มีวิสัยทัศน์ในการรับมือกับการเปลี่ยนแปลง

“เราต้องการการสนับสนุนเพิ่มเติมจากแพลตฟอร์มระดับโลก แม้หนทางยังอีกยาวไกล แต่อย่างน้อยสหภาพยุโรป หรือ EU ได้พัฒนากฎระเบียบและมาตรการทางกฎหมายอย่าง กฎหมายปัญญาประดิษฐ์ของสหภาพยุโรป (EU AI Act) ซึ่งคิดว่าน่าจะเป็นตัวอย่างหนึ่งที่เราสามารถศึกษาได้” สุภิญญากล่าว

การพูดคุยครั้งนี้สะท้อนให้เห็นว่า ความท้าทายของ AI ไม่ได้อยู่เพียงว่าเทคโนโลยีจะสามารถสร้างเนื้อหาได้มากหรือรวดเร็วเพียงใด แต่ยังอยู่ที่ว่า ใครเป็นผู้กำหนดเรื่องราว ใครมีอำนาจควบคุมเทคโนโลยี และเจ้าของอัตลักษณ์ยังมีพื้นที่ในการบอกเล่าเรื่องราวของตนเองมากน้อยเพียงใด  โดยเฉพาะสำหรับชนพื้นเมืองและกลุ่มชาติพันธุ์ ซึ่งอาจเผชิญทั้งอคติ ภาพเหมารวม และข้อมูลบิดเบือนอยู่แล้ว การรู้เท่าทัน AI การตรวจสอบข้อมูล และการเปิดพื้นที่ให้เจ้าของเรื่องสามารถสื่อสารด้วย “เสียงของตนเอง” จึงเป็นส่วนสำคัญในการป้องกันไม่ให้เทคโนโลยีกลายเป็นเครื่องมือผลิตซ้ำความเข้าใจผิดและอคติในสังคม

“ธปท. ยกระดับคุมเข้ม ฝาก-ถอน-แลกเงิน ต้องยืนยันตัวตนทุกครั้ง” เป็นเนื้อหาจริง แต่อยู่ระหว่างรอประกาศมีผลบังคับใช้

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: ธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) ยกระดับคุมเข้ม ฝาก-ถอน-แลกเงิน ต้องยืนยันตัวตนทุกครั้ง ตั้งแต่ 15 ต.ค. 2569 

✅ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เนื้อหาจริง** โดยเป็นการสรุปประเด็นจากร่างประกาศ ธปท. เรื่อง หลักเกณฑ์การบริหารจัดการความเสี่ยงของธุรกรรมที่เกี่ยวของกับเงินสดสําหรับสถาบันการเงินและสถาบันการเงินเฉพาะกิจ ซึ่งยังอยู่ระหว่างรอประกาศใช้

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 31 ส.ค. 2569 บัญชีเฟซบุ๊ก ‘ไพริน แก้วเกตุสี’ โพสต์คลิปวิดีโอความยาว 15 วินาที มีเสียงบรรยายว่า ธปท. ยกระดับคุมเข้ม ทั้งฝาก ถอน แลกเงิน ต้องยืนยันตัวตนทุกครั้ง ตั้งแต่ 15 ตุลาคม เป็นต้นไป และติดแฮชแท็ก “ธนาคารคุมเข้มการเบิกถอนต้องสแกนหน้า” 

ณ วันที่ 7 ก.ย. 2569 คลิปนี้มียอดเข้าชมมากกว่า 8 แสนครั้งและถูกแชร์เกือบ 800 ครั้ง

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: เสียงต้นฉบับของคลิปนี้มาจากบัญชีติ๊กต็อก ‘Pat.Napat’ ผู้ประกาศข่าวช่อง 9 MCOT HD ซึ่งโพสต์คลิปสรุปข่าวการปรับปรุงหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการทำธุรกรรมเงินสดของ ธปท. ไว้เมื่อวันที่ 12 ส.ค. 2569 คลิปต้นฉบับมีความยาว 2 นาที

ภาพจากคลิปต้นฉบับในบัญชีติ๊กต็อก ‘Pat.Napat’ ผู้ประกาศข่าวช่อง 9 MCOT HD ซึ่งเผยแพร่เมื่อวันที่ 12 ส.ค. 2569

ทั้งนี้ ธปท. อยู่ระหว่างการปรับปรุงหลักเกณฑ์การบริหารจัดการความเสี่ยงของธุรกรรมที่เกี่ยวข้องกับเงินสด โดยได้จัดทำร่างประกาศธนาคารแห่งประเทศไทย เรื่อง หลักเกณฑ์การบริหารจัดการความเสี่ยงของธุรกรรมที่เกี่ยวของกับเงินสดสําหรับสถาบันการเงิน และสถาบันการเงินเฉพาะกิจ ซึ่งเปิดรับฟังความคิดเห็นไปเมื่อวันที่ 5 ส.ค.-3 ก.ย. 2569

ธปท. ระบุเหตุผลในการออกประกาศฉบับนี้ว่า “การทําธุรกรรมโดยใช้เงินสดสามารถทําได้ง่ายและคล่องตัวโดยไม่มีบันทึกขอมูลการทําธุรกรรมและตัวตนผู้ใช้เงินสด จึงมีข้อจํากัดอย่างมีนัยสําคัญในการติดตามหรือตรวจสอบเส้นทางการเงิน การใช้เงินสดจึงเป็นช่องทางหนึ่งที่มักถูกใช้ในการปิดบังการเคลื่อนย้ายเงินหรือปกปิดแหล่งที่มาของเงินที่ได้มาจากการก่ออาชญากรรม”

ร่างประกาศฯ ที่เผยแพร่บนเว็บไซต์ ธปท. กำหนดให้สถาบันการเงินปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ ดังนี้ 

▪️กรณีการทำธุรกรรมที่สาขาของธนาคาร: การฝาก ถอน แลกเงิน ยื่นเช็คไม่ขีดคร่อม ต้องมีกระบวนการยืนยันตัวตนผู้ทำธุรกรรมที่เกี่ยวข้องกับเงินสด และโดยเฉพาะการทำธุรกรรมที่มีจำนวนเงินตั้งแต่ 5 ล้านบาทขึ้นไป ต้องถูกตรวจสอบเป็นพิเศษหากพบข้อสงสัย สิ่งที่ต้องใช้ในการยืนยันตัวตน ได้แก่ (1) บัตรประชาชน สำหรับชาวต่างชาติใช้หนังสือเดินทางหรือเอกสารแสดงตนที่ส่วนราชการไทยออกให้ (2) หมายเลขโทรศัพท์หรืออีเมลที่ติดต่อได้ (3) ลายมือชื่อ และ (4) เอกสารที่เกี่ยวของกับการรับมอบหมายหรือมอบอํานาจ

▪️กรณีการทำธุรกรรมผ่านสาขาอิเล็กทรอนิกส์หรือเครื่องอิเล็กทรอนิกส์ เช่น ตู้ ATM: สถาบันการเงินและสถาบันการเงินเฉพาะกิจต้องจัดให้มีการยืนยันตัวตนด้วยวิธีการที่มีความปลอดภัย เช่น การแสดงบัตรร่วมกับการใช้รหัสส่วนบุคคล (Personal Identification Number: PIN) การใช้รหัสใช้ครั้งเดียว (One-Time Password: OTP) การยืนยันผ่านแอปพลิเคชันของสถาบันการเงินหรือการใช้ข้อมูล ชีวมิติ (Biometrics) ของลูกค้า

ร่างประกาศฯ ระบุว่าให้มีผลบังคับใช้ในวันที่ 15 ต.ค. 2569 ยกเว้นบางมาตรการที่จะมีผลบังคับใช้วันที่ 15 เม.ย. 2570 ขณะนี้เพิ่งเสร็จสิ้นขั้นตอนการรับฟังความคิดเห็นและยังอยู่ระหว่างรอการประกาศใช้

ความเกลียดชังไม่ใช่เรื่องตลก! ‘Hate Speech’ จากปั่นกระแสด้วยถ้อยคำ..สู่ใช้กำลังทำร้ายจริง

Zhang Taehun

ในช่วง 2-3 ปีที่ผ่านมา กระแสความไม่พอใจชาวต่างชาติดูเหมือนจะเป็นประเด็นที่พบมากขึ้นในสังคมไทย ไม่ว่าจะเป็นต่อนักท่องเที่ยว นักลงทุน และโดยเฉพาะกับแรงงานข้ามชาติ ยิ่งในช่วงหนึ่งปีที่ผ่านมา (2568-2569) ที่ไทยมีปัญหาความขัดแย้งชายแดนกับกัมพูชา พบความเคลื่อนไหวของชาวไทยบางส่วนในการออกไปไล่ล่าทำร้ายชาวกัมพูชาที่ทำงานอยู่ในประเทศไทย จนแม้แต่ทางตำรวจยังต้องออกมาเตือนว่าพฤติกรรมดังกล่าวเป็นการกระทำผิดกฎหมาย

แต่นอกจากความรุนแรงทางกายภาพแล้ว ยังมีความความรุนแรงทางออนไลน์ในลักษณะที่เป็น ‘ถ้อยคำสร้างความเกลียดชัง’ (Hate Speech) ซึ่งบางกรณีก็เชื่อมโยงกับความรุนแรงในโลกจริง เช่น เมื่อช่วงปลายเดือนมิถุนายน 2569 มีข่าวกลุ่มวัยรุ่นในพื้นที่ อ.หาดใหญ่ จ.สงขลา ลอบเผาที่พักแรงงานข้ามชาติชาวเมียนมา และเมื่อถูกจับกุมก็รับสารภาพเข้าใจผิดคิดว่าเป็นที่พักแรงงานชาวกัมพูชา นอกจากนั้นเมื่อต้นเดือนกรกฎาคม 2569 เพจเฟซบุ๊กสำนักข่าวท้องถิ่นเพจหนึ่ง โพสต์ตั้งคำถามเปรียบเทียบลูกครึ่งเมียนมา-ไทย กับชาวตะวันตก-ไทย ซึ่งทั้งสองกรณีจะพบการแสดงความคิดเห็นในเชิงตลกขบขันและไม่มองว่าเป็นการเหยียดหรือการสนับสนุนความรุนแรง

ข่าววัยรุ่นไทยเผาที่พักแรงงานเมียนมาเพราะเข้าใจผิดว่าเป็นแรงงานกัมพูชา และโพสต์เปรียบเทียบลูกครึ่งเมียนมา-ไทย กับชาวตะวันตก-ไทย
มีการเข้าไปแสดงความคิดเห็นในเชิงตลกขบขัน

Hate Speech คืออะไร?

เมื่อดูนิยามสากล เช่น องค์การสหประชาชาติ (UN) ให้คำอธิบายว่า Hate Speech หมายถึง “การสื่อสารทุกรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นการพูด การเขียน หรือพฤติกรรม ที่โจมตีหรือใช้ภาษาที่ดูหมิ่นหรือเลือกปฏิบัติต่อบุคคลหรือกลุ่มบุคคลโดยอิงจากตัวตนของคนเหล่านั้น กล่าวคือ อิงจากศาสนา ชาติพันธุ์ สัญชาติ เชื้อชาติ สีผิว เชื้อสาย เพศ หรือปัจจัยอื่น ๆ ที่แสดงถึงอัตลักษณ์ของบุคคล” ซึ่งแม้จะไม่ใช่คำจำกัดความทางกฎหมายและมีความหมายกว้างกว่าการยุยงให้เกิดการเลือกปฏิบัติ ความเป็นปรปักษ์ หรือความรุนแรง ซึ่งเป็นสิ่งต้องห้ามภายใต้กฎหมายสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ แต่ก็มีคุณลักษณะสำคัญสามประการ ดังนี้

  1. คำพูดที่แสดงความเกลียดชังสามารถสื่อสารได้ผ่านรูปแบบการแสดงออกใด ๆ ก็ได้ รวมถึงภาพ การ์ตูน มีม วัตถุ ท่าทาง และสัญลักษณ์ และสามารถเผยแพร่ได้ทั้งแบบออฟไลน์และออนไลน์
  2. คำพูดที่แสดงความเกลียดชัง คือ คำพูดที่เลือกปฏิบัติ (มีความลำเอียง อคติ หรือไม่ยอมรับความแตกต่าง) หรือดูหมิ่น (มีอคติ ดูถูก หรือลดทอนคุณค่า) บุคคลหรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง
  3. คำพูดที่แสดงความเกลียดชังนั้นกล่าวถึง ‘ปัจจัยด้านอัตลักษณ์’ ที่แท้จริงหรือที่รับรู้ได้ของบุคคลหรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง ซึ่งรวมถึงศาสนา เชื้อชาติ สัญชาติ เผ่าพันธุ์ สีผิว เชื้อสาย เพศ หรือรวมถึงลักษณะต่าง ๆ เช่น ภาษา ภูมิหลังทางเศรษฐกิจหรือสังคม ความพิการ สุขภาพ รสนิยมทางเพศและอื่น

ขณะที่ในไทย สำนักงานราชบัณฑิตยสภาแปล Hate Speech เป็นภาษาไทยว่าประทุษวาจา และอธิบายว่าหมายถึง “คำพูดที่เป็นการข่มขู่ คุกคาม สบประมาท ยั่วยุให้เกิดความเกลียดชัง การเลือกปฏิบัติ และความรุนแรง” พร้อมกับเล่าที่มาของคำนี้ว่าเกิดขึ้นในสหรัฐอเมริกาตั้งแต่ยุค 1980 (ปี 2523-2532) ท่ามกลางการต่อสู้ทางความคิด เมื่อสถาบันการศึกษาหลายแห่งออกมาเตือนเรื่องการใช้ภาษาที่มีอคติทางเพศและการกล่าวคำดูถูกเย้ยหยันกลุ่มชาติพันธุ์ แต่อีกด้านหนึ่ง หลายครั้งศาลสหรัฐฯ มักตัดสินว่าการใช้ถ้อยคำดังกล่าวไม่ผิดกฎหมายโดยอ้างหลักการเรื่องเสรีภาพในการแสดงออกซึ่งถูกบัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ

ภาพจาก Dart News สื่อว่าถ้อยคำสร้างความเกลียดชังเป็นความรุนแรงไม่ต่างจากกระสุนที่ถูกยิงออกจากกระบอกปืน

เมื่อความรุนแรงลุกลามจากคำพูดสู่การใช้กำลัง

นอกจาก Hate Speech แล้วยังมีอีกคำหนึ่งคือ Hate Crime หรือ อาชญากรรมจากความเกลียดชัง ซึ่งสำนักงานสอบสวนกลางสหรัฐฯ (FBI) ให้นิยามว่าหมายถึง “การกระทำความผิดทางอาญาต่อบุคคลหรือทรัพย์สินที่ได้รับแรงจูงใจทั้งหมดหรือบางส่วนจากอคติของผู้กระทำความผิดต่อเชื้อชาติ ศาสนา ความพิการ รสนิยมทางเพศ ชาติพันธุ์ เพศ หรืออัตลักษณ์ทางเพศ” อย่างไรก็ตาม FBI ย้ำด้วยว่า ลำพังความเกลียดชังไม่ถือเป็นความผิดในตัวของมันเอง และ FBI ตระหนักถึงเสรีภาพในการแสดงออก

เช่นเดียวกับกองบัญชาการตำรวจนครบาลของอังกฤษ (Metropolitan Police) ให้นิยาม Hate Crime เหมือนกับ FBI ของสหรัฐฯ แต่ที่แตกต่างกันคือหน่วยงานสหรัฐฯ กล่าวถึงพฤติกรรมการก่อเหตุไว้เพียงทางกายภาพเท่านั้น เช่น การวางเพลิง ฆาตกรรม ทำลายทรัพย์สิน ส่วนหน่วยงานของอังกฤษยังรวมถึงการก่อเหตุในเชิงการใช้คำพูดหรือถ้อยคำด้วย เช่น การด่าทอ ข่มขู่ ตลอดจนการยุยงปลุกปั่นให้เกิดความเกลียดชัง

บทความ ‘Hate speech and real harm’ โดย UN ระบุว่า “แม้การใช้สื่อสังคมออนไลน์ (Social Media) เพื่อเผยแพร่ความเกลียดชังจะเป็นเรื่องใหม่ แต่การใช้การแสดงออกต่อสาธารณะเป็นอาวุธเพื่อผลประโยชน์ทางการเมืองนั้นมีมานานแล้ว” พร้อมกับยกตัวอย่างหลายเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ที่จุดเริ่มต้นของความรุนแรงทางกายภาพมาจากการใช้ถ้อยคำปลุกระดมสร้างอคติและความเกลียดชังแบบเหมารวม จนทำให้คนทั่วไปในสังคมมองว่าการกระเข่นฆ่าทำร้ายประชากรบางกลุ่มสามารถทำได้เป็นเรื่องปกติไม่ผิดอะไร เช่น

  • การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวยิวในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 พรรคนาซีที่ปกครองเยอรมนีไม่ได้เริ่มต้นด้วยการส่งชาวยิวเข้าค่ายกักกันและสังหารด้วยก๊าซพิษจนมีผู้เสียชีวิตกว่า 6 ล้านราย แต่เริ่มจากการปิดกั้นการนำเสนอข่าวอย่างเป็นอิสระของสื่อมวลชนแล้วแทนที่ด้วยสื่อโฆษณาชวนเชื่อจากรัฐที่ว่าด้วยเนื้อหาสร้างความเกลียดชังและอคติแบบเหมารวม รวมถึงการใช้ข้อมูลเท็จ
  • การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวกัมพูชาในยุคเขมรแดง ช่วงปี 2518 – 2522 การเคลื่อนไหวของกลุ่มเขมรแดงตั้งแต่เริ่มหาแนวร่วมจนถึงวันที่ได้อำนาจปกครองประเทศ ใช้การโฆษณาชวนเชื่อเพื่อหาสมาชิกจากชาวกัมพูชาในชนบทด้วยการปั่นกระแสสร้างความเกลียดชังชาวกัมพูชาที่อยู่ในเมือง รวมถึงผู้เห็นต่างทางการเมืองและชนกลุ่มน้อยอื่น ๆ เป็นที่มาของนโยบายแบบสุดโต่ง จนทำให้มีผู้เสียชีวิตเกือบ 2 ล้านรายในเวลาเพียง 4 ปี
  • การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวทุดซีในสงครามกลางเมืองรวันดา ปี 2537 รวันดาเป็นประเทศที่มีกลุ่มชาติพันธุ์ฮูตูเป็นประชากรส่วนใหญ่ และมีจำนวนมากกว่ากลุ่มชาติพันธุ์ทุดซี ซึ่งในช่วงที่ทั้งสองกลุ่มเกิดความขัดแย้งกัน แกนนำฝ่ายฮูตูได้ปลุกระดมผ่านสื่อวิทยุให้เกลียดชังชาวทุดซีแบบเหมารวม นำไปสู่การปล้น ฆ่า ข่มขืนขาวทุดซี รวมถึงชาวฮูตูที่ไม่เห็นด้วยกับการปลุกระดมอคติดังกล่าว มีการประมาณการผู้เสียชีวิตสูงถึง 1 ล้านราย

เกลียดชังเขา..แต่ประชากรเราก็เกิดน้อยลง  

ในขณะที่ด้านหนึ่งพบการ ‘ปั่น’ และ ‘แชร์’ กระแสความเกลียดชังหรือด้อยค่าประชากรข้ามชาติในพื้นที่ออนไลน์ของสังคมไทย แต่อีกด้านหนึ่ง ประเทศไทยได้เข้าสู่ ‘สังคมสูงวัย’ สัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นสวนทางกับเด็กเกิดใหม่ที่ลดลงอย่างต่อเนื่อง ซึ่งในมุมมองของ ผศ.ดร.สักกรินทร์ นิยมศิลป์ อาจารย์ประจำสถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล สถานการณ์แบบนี้ทำให้อัตราการพึ่งพิงของผู้สูงอายุต่อวัยแรงงานเพิ่มสูงขึ้นด้วย ส่งผลกระทบ เช่น คนวัยทำงานต้องแบกรับการจ่ายภาษีสูงขึ้น ระบบประกันสังคมขาดทุน เพราะเงินไหลออกไปในทางสวัสดิการต่าง ๆ ในจำนวนมากกว่ารายรับที่รัฐจัดเก็บได้

และแม้จะมีความพยายามแก้ไข เช่น ขยายอายุเกษียณ ใช้เทคโนโลยีเครื่องจักรหรือปัญญาประดิษฐ์ (AI) ทดแทนแรงงาน แต่ก็มีงานบางประเภทที่จักรกลทำแทนมนุษย์ได้ยาก อาทิ งานภาคบริการอย่างการดูแลผู้สูงอายุหรือผู้ป่วย จำเป็นต้องอาศัยทักษะความเป็นมนุษย์ ต้องปฏิสัมพันธ์แบบพบหน้าสบตากัน หรืองานต้อนรับนักท่องเที่ยวที่การสร้างความประทับใจคงเกิดขึ้นไม่ได้หากให้หุ่นยนต์มาทำเมื่อเทียบกับการมีพนักงานเป็นมนุษย์ที่แสดงออกสีหน้าท่าทางยิ้มแย้มแจ่มใส ยังไม่นับภาคเกษตรและประมงที่คนรุ่นเก่าแก่ชราทยอยเกษียณแต่รุ่นลูกหลานไม่สานต่อ ทำให้ขาดแคลนแรงงานและผู้มีทักษะจำนวนมาก

(ซ้าย) สถิติประชากรเกิดและตายในประเทศไทย ซึ่งจำนวนคนเกิดลดลงต่อเนื่อง (ขวา) ผศ.ดร.สักกรินทร์ นิยมศิลป์
(ที่มา: มติชน, กองบริหารงานทั่วไป มหาวิทยาลัยมหิดล)

“เราได้ผลประโยชน์จากแรงงานข้ามชาติปีหนึ่งเยอะมาก ถ้าเราไม่มีแรงงานเหล่านี้ GDP (ผลิตภัณฑ์มวลรวม) เราก็คงจะหดตัว แล้วก็จะมีผลต่อราคาค่าครองชีพเพิ่มขึ้น อาหารราคาแพงขึ้น ค่าจ้างแรงงานรายวันสูงขึ้น แล้วคนไทยจะทำอย่างไรถ้ารายได้ไม่เพิ่มแต่มีค่าใช้จ่ายเพิ่มสูงขึ้น เราก็จะจนลงโดยเปรียบเทียบ คนไทยจำนวนหนึ่งเขาไม่เข้าใจประเด็นเหล่านี้ว่าเราต้องพึ่งพาแรงงานข้ามชาติ จริง ๆ แรงงานข้ามชาติสร้างประโยชน์ให้กับเรามาก แต่จะมีวาทกรรมที่มาจากอคติทางเชื้อชาติของกลุ่มที่เรียกว่า ‘ขวาตกขอบ’ ที่ใช้ข้อมูลเท็จหรือใช้กระแสอารมณ์ปลุกปั่นเพื่อความสนุกหรือเพื่ออคติ’ ผศ.ดร.สักกรินทร์กล่าว

ผศ.ดร.สักกรินทร์กล่าวต่อไปถึงการที่ประเทศไทยออก พ.ร.บ. คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ. 2568 และกำลังทยอยออกกฎหมายลูก เป็นภาพสะท้อนว่ารัฐไทยรวมถึงฝ่ายความมั่นคงให้ความสำคัญกับหลักคิดเรื่องสังคมพหุวัฒนธรรม ซึ่งปัจจุบันสังคมไทยอาจยังไม่ค่อยตระหนักแต่ต่อไปน่าจะช่วยให้ผู้คนเปิดใจและทำความเข้าใจวัฒนธรรมที่แตกต่างกันมากขึ้น แต่ที่อยากเสนอแนะเพิ่มเติมคือรัฐบาลควรใช้เรื่องนี้เป็นนโยบายระดับชาติ โดยเฉพาะต้องเริ่มปลูกฝังผ่านระบบการศึกษา เช่น การมีนักเรียนหลายเชื้อชาติอยู่ในชั้นเรียนเดียวกัน

เรื่องนี้มีตัวอย่างในพื้นที่ จ.สมุทรสาคร ซึ่งมีอุตสาหกรรมอาหารทะเลและมีแรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านจำนวนมาก ในโรงเรียนก็จะมีทั้งเด็กไทย พม่า มอญ เรียนร่วมกันเป็นปกติไม่มีปัญหาอะไร ดังนั้นการทำให้คนเชื้อชาติต่าง ๆ มีปฏิสัมพันธ์ต่อกันโดยไม่แบ่งแยกชุมชน จะทำให้เกิดการเรียนรู้และความเข้าใจกัน เมื่อบุคคลมีความสัมพันธ์ส่วนตัวกันแล้วก็จะเปิดกว้างมากขึ้นและลดอคติลง

ผศ.ดร.สักรินทร์กล่าวว่าในทางกลับกัน เมื่อเราเห็นประชากรต่างชาติที่ไม่รู้จักคุ้นเคย แต่มีการเสพสื่อต่าง ๆ จนเกิดอารมณ์ร่วม เกิดความรู้สึกว่าคนเหล่านั้นเลวร้าย กลัวว่าจะมาก่ออาชญากรรม ลักษณะนี้เรียกได้ว่าเราไม่ค่อยรู้เท่าทันสื่อเท่าใดนัก ไม่สามารถแยกแยะได้ว่าอะไรคือข้อเท็จจริง อะไรคือข่าวปลอม หรืออะไรคือเนื้อหาที่ผลิตโดย AI หรือสร้างขึ้นผ่านปฏิบัติการข้อมูลข่าวสาร (IO) ซึ่งก็เป็นปัญหาในสังคมไทยอยู่แล้ว คือเราเชื่ออะไรง่ายเกินไป เช่น โฆษณาอาหารเสริม ดังนั้นแพลตฟอร์มสื่อสังคมออนไลน์ควรลงทุนด้านเทคโนโลยีเพื่อคัดกรองเนื้อหาเท็จออกไปก่อนเผยแพร่

“อีกประเด็นคือผมอยากเสนอให้ออกกฎหมายเรื่อง Hate Speech ที่มีมูลเหตุจากเชื้อชาติ สัญชาติ วัฒนธรรมต่าง ๆ เหล่านี้ เพราะมันเกิดความแตกแยกทางสังคม เราควรเน้นเรื่องบูรณาการสังคมให้คนเกิดความสามัคคี สังคมไม่แตกแยกขัดแย้งจนเป็นปัญหาที่เราแก้ไม่ได้ คนไทยอคติก็ส่วนหนึ่ง แต่ถ้าคนข้ามชาติด้วยที่อยู่ในเมืองไทยมีอคติเกลียดคนไทยขึ้นมาแบบนี้มันจะเป็นปัญหา” อาจารย์สักกรินทร์เสนอแนะ

ด้าน วสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ยกตัวอย่างกรณีที่ กสม. ได้รับเรื่องร้องเรียนเกี่ยวกับ Hate Speech เช่น ในการชุมนุมทางการเมืองมีการพ่นสีสเปรย์ใช้คำว่า ‘ลาว’ เป็นคำด่า, การตั้งห้องสนทนาในแพลตฟอร์มสื่อสังคมออนไลน์ที่มีเนื้อหาเหยียดคนอีสาน ซึ่ง กสม. เสนอให้กระทรวงวัฒนธรรม ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) นำประเด็นอคติในสังคมจากความแตกต่างทางเชื้อชาติไปสนับสนุนปฏิบัติการสื่อสารเพื่อสร้างความรู้ความเข้าใจความหลากหลายทางวัฒนธรรมเพื่อนำไปสู่การยอมรับความแตกต่างและเคารพในศักดิ์ศรีของกันและกัน

รวมถึงเสนอไปยังกรมส่งเสริมสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม ในการขับเคลื่อนกฎหมายกลางเพื่อขจัดการเลือกปฏิบัติเพื่อให้ออกมาบังคับใช้โดยเร็ว หรือกรณีเมื่อเร็ว ๆ นี้ที่ฝ่ายหนึ่งเป็นบุคคลระดับรัฐมนตรี ใช้ถ้อยคำพาดพิงอีกฝ่ายที่มีอาชีพเป็นทนายความและกำลังมีประเด็นขัดแย้งกันอยู่ว่าเป็น ‘ลูกขี้คุก’ กสม. ก็ได้ออกแถลงการณ์ท้วงติง เนื่องจากประวัติอาชญากรรมถือเป็นข้อมูลส่วนบุคคล เป็นเรื่องสิทธิด้านเกียรติยศชื่อเสียง สิทธิทางครอบครัวและความเป็นส่วนตัว อีกทั้งยังเป็นการตีตราสร้างความเกลียดชัง

วสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ

ช่วงที่มีสถานการณ์สู้รบชายแดนไทย-กัมพูชา ด้านหนึ่ง กสม. ออกแถลงการณ์ประณามกัมพูชาที่โจมตีเป้าหมายพลเรือนของไทย โดยเฉพาะการโจมตีโรงพยาบาล แต่อีกด้านหนึ่ง กสม. ก็เรียกร้องให้ทุกฝ่ายหยุดสร้างความเกลียดชังทางเชื้อชาติและไม่สร้างหรือส่งต่อข้อมูลเท็จ เนื่องจากในเวลานั้นพบการผลิตเนื้อหาเท็จปั่นกระแสความเกลียดชังโดยหวังผลประโยชน์จากยอดการมีปฏิสัมพันธ์ (engagement) ในสื่อสังคมออนไลน์จำนวนมาก รวมถึงมีคนไทยบางส่วนไปทำร้ายชาวกัมพูชาที่ทำงานอยู่ในประเทศไทยซึ่งไม่มีส่วนเกี่ยวข้องโดยตรงกับความขัดแย้ง และแรงงานเหล่านี้มีส่วนช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทย

“อย่างกรณีที่ยกตัวอย่าง มีวัยรุ่นไปเผาแคมป์คนงานโดยอ้างว่าเข้าใจผิด ลักษณะนี้ไม่ว่าจะเป็นแคมป์คนงานของเมียนมาหรือของเขมรก็ไม่ใช่เรื่องที่จะไปเผาไปทำร้าย หรือไปทำอะไรในลักษณะนี้ และไม่ว่าจะด้วยเหตุแห่งความคึกคะนอง หรือว่าจะวางแผนดำเนินการอะไรก็แล้วแต่ สิ่งที่ทำนี้เป็นเรื่องที่ไม่ถูกต้องทั้งในแง่กฎหมายและหลักสิทธิมนุษยชน’” วสันต์ระบุพร้อมกับฝากข้อคิดเรื่องการตั้งประเด็นสนทนาในพื้นที่ออนไลน์ที่อาจเข้าข่ายสร้างความเกลียดชังหรือด้อยค่าความเป็นมนุษย์ด้วยว่า แต่ละคนอาจมีความคิดวามเห็นที่แตกต่างกันได้ แต่ควรเป็นไปในลักษณะสร้างสรรค์ ไม่สร้างความเกลียดชัง ดูถูกหรือด้อยค่าในสิ่งที่เป็นอัตลักษณ์ของบุคคลที่ไม่สามารถแก้ไขได้

รายการอ้างอิง

อ่านเรื่องที่เกี่ยวข้อง