มอง 1 ปี หลัง ‘กลุ่มชาติพันธุ์’ มีกฎหมายรับรอง ‘สถานะบุคคล’ ยังเป็นปัญหาใหญ่ที่รอแก้

 Zhang Taehun

ย้อนไปเมื่อวันที่ 18 ก.ย. 2568 ราชกิจจานุเบกษาเผยแพร่กฎหมาย พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ. 2568 ประกาศบังคับใช้อย่างเป็นทางการ ซึ่งหากดูเส้นทางของกฎหมายฉบับนี้ตามรายงานของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ต้องบอกว่ากฎหมายฉบับนี้มีความเป็นมายาวนาน–นับตั้งแต่ปี 2553 ที่รัฐบาลไทยยอมรับการมีอยู่ของกลุ่มชาติพันธุ์อย่างเป็นทางการ ผ่านการออกมติคณะรัฐมนตรี (ครม.) เรื่อง ‘แนวนโยบายในการฟื้นฟูวิถีชีวิตชาวเล’ และ ‘แนวนโยบายในการฟื้นฟูวิถีชีวิตชาวกะเหรี่ยง’ วันที่ 2 มิ.ย. และ 3 ส.ค. 2553 ตามลำดับ

สาระสำคัญของ พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ.2568 แบ่งเป็น 2 ส่วน คือ 1.การกำหนดหลักพื้นฐานแห่งสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ อาทิ คุ้มครองสิทธิในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สิทธิในการสืบทอดวัฒนธรรม สิทธิในการจัดการศึกษา สิทธิในที่ดินและทรัพยากร สิทธิในการดำเนินวิถีชีวิตและพัฒนาตนเอง สิทธิในการมีส่วนร่วม และสิทธิในการเข้าถึงสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานและบริการของรัฐ กับ 2.กลไกการขับเคลื่อนการคุ้มครองสิทธิและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ ผ่านกลไกเชิงนโยบาย กลไกการมีส่วนร่วม กลไกวิชาการ และกลไกเชิงพื้นที่

แต่ถึงจะมีกฎหมายแล้ว สิ่งที่ต้องตามกันต่อไปคือกฎหมายจะช่วยแก้ปัญหาสิทธิด้านต่าง ๆ ของกลุ่มชาติพันธุ์ได้อย่างไร โดยเฉพาะ ‘สิทธิด้านสถานะบุคคล’ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของสิทธิด้านอื่น ๆ ที่จะตามมาภายหลังหากได้รับการรับรอง ไม่ว่าจะเป็นการตั้งถิ่นที่อยู่อาศัย การประกอบอาชีพ การเดินทาง การศึกษา การรักษาพยาบาล

กลุ่มชาติพันธุ์และชนเผ่าพื้นเมืองร่วมเฉลิมฉลอง พ.ร.บ.ชาติพันธุ์
ที่มา: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)

‘สถานะบุคคล’ ปัญหาตกค้างที่รอการแก้ไข

ความเคลื่อนไหวครั้งล่าสุดคือ มติ ครม. วันที่ 29 ต.ค. 2567 โดยในเวลานั้นมีรายงานกลุ่มชาติพันธุ์หรือชนกลุ่มน้อยที่อพยพเข้าไทย และบุตรของคนกลุ่มนี้รวม 483,626 คน ตามด้วยมติ ครม. วันที่ 30 มิ.ย. 2569 ขยายการดำเนินการออกไปถึงวันที่ 30 มิ.ย. 2570 เนื่องจากดำเนินกระบวนการคัดกรองไปได้เพียง 140,470 คน หรือร้อยละ 29.05

รัชดา ธนาดิเรก โฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรีในขณะนั้น ชี้แจงว่า เหตุที่ต้องขยายเวลาเพราะการดำเนินการที่ผ่านมา มีความคืบหน้าน้อยมาก ซึ่งสาเหตุหลัก คือ กลุ่มเป้าหมายยังไม่มารายงานตัวเพื่อยื่นคำขอพัฒนาสถานะ ทั้งนี้ หลักเกณฑ์และคุณสมบัติยังคงเดิมทุกประการ อาทิ 1.กรณีกลุ่มบุคคลที่อพยพเข้ามาอยู่ในราชอาณาจักรเป็นเวลานาน (พิจารณาให้หนังสือรับรองการได้รับอนุญาตให้มีถิ่นที่อยู่ในราชอาณาจักร) คุณสมบัติทั่วไปของผู้ยื่นคำขอ เช่น ไม่สามารถกลับประเทศต้นทางหรือไม่พบหลักฐานการมีและการใช้สัญชาติอื่น กับ 2.กรณีบุตรของชนกลุ่มน้อยหรือกลุ่มชาติพันธุ์ที่เกิดในราชอาณาจักรไทย  (พิจารณาให้สัญชาติ) โดยต้องเป็นบุตรของบุคคลที่ได้รับการสำรวจจัดทำทะเบียนประวัติไว้ในอดีตจนถึงปี 2542 และที่ทำสำรวจเพิ่มเติมปี 2548 -2554

ก่อนหน้านั้นเมื่อวันที่ 22 พ.ค. 2569 สุมิตร วอพะพอ ผู้เชี่ยวชาญด้านสถานะบุคคล มูลนิธิศุภนิมิตแห่งประเทศไทย ให้สัมภาษณ์กับรายการ IMN Live Special EP.#29 ของเครือข่ายสื่อชนเผ่าพื้นเมืองในหัวข้อ “ไม่มีบัตร = ไม่มีสิทธิ? ผ่าทางตันปัญหาสถานะบุคคล ‘ชนเผ่าพื้นเมือง’ ดั้งเดิม” ว่า สาเหตุที่ยังมีคนตกหล่นทั้งที่ภาครัฐของไทยพยายามสำรวจประชากรกลุ่มชาติพันธุ์มาแล้วหลายครั้งอยู่ที่เงื่อนไขการคัดกรอง อาทิ

1.เงื่อนไขด้านเวลา เช่น ระบุต้องเป็นคนที่เข้ามาอยู่ในไทยก่อนวันที่ 1 ต.ค. 2542 จึงจะเข้ากระบวนการได้ 2.เงื่อนไขด้านความสัมพันธ์ ต้องมีความเป็นเครือญาติกับคนที่เข้ากระบวนการสำรวจไปแล้ว 3.เงื่อนไขด้านการอยู่อาศัย ต้องมีที่อยู่อาศัยเป็นหลักแหล่งในประเทศไทย 4.เงื่อนไขด้านการเดินทาง ต้องไม่เดินทางกลับออกไปประเทศอื่น และ 5.การต้องมีพยานบุคคลรับรอง ซึ่งมีตัวอย่างของปัญหา เช่น เดิมอยู่ จ.เชียงราย แต่ต่อมาย้ายไปอยู่ จ.เชียงใหม่ เพียงแต่ด้วยความที่มาอยู่ยังไม่นานทำให้ไม่มีใครรับรองสถานะ เป็นต้น

“ยังมีเงื่อนไขที่ผู้นำชุมชน คือผู้ใหญ่บ้านหรือผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านต้องรับรองเขาด้วย แต่ถ้าประชากรคนนั้นมีปัญหากับผู้ช่วยหรือผู้ใหญ่บ้าน เขาไม่รับรองก็มีปัญหาอีก ท้ายที่สุดที่สำคัญ เราก็ไม่อยากพูด มันก็มีผู้นำที่ดี ผู้นำที่มือสะอาด และผู้นำที่มือสกปรก เช่น เรียกรับผลประโยชน์อะไรต่าง ๆ ดังนั้นคนที่มีสิทธิ์แต่ไม่มีเงินก็ไม่ได้รับการสำรวจ มันเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้เกิดการตกหล่น” สุมิตรกล่าว

บัตรประจำตัวคนซึ่งไม่มีสัญชาติไทย (บัตรชมพู) แม้จะมีสีหรือเลขตัวแรกเหมือนกัน
แต่สถานะทางกฎหมายนั้นแตกต่างกัน ที่มา: เพจ ‘คลินิกกฎหมาย มูลนิธิกระจกเงา’

‘บัตรเลข 6 สีชมพู’ เมื่อกลุ่มชาติพันธุ์ถูกเข้าใจอย่างสับสนว่าเป็นบุคคลต่างด้าว

หากยังจำกันได้ ในเดือนมีนาคม 2569 เกิดกรณีกลุ่มคนรวมตัวกันไปทำร้ายร่างกายชายหนุ่มเชื้อสายกะเหรี่ยง โดยอ้างว่าชายคนดังกล่าวเป็นบุคคลต่างด้าวและมีพฤติกรรมหาเรื่องคนไทย อย่างไรก็ตาม ฝ่ายผู้ถูกทำร้ายที่เข้าแจ้งความได้ยืนยันว่าตนเองเป็นชาวกะเหรี่ยงที่เกิดและเติบโตใน จ.กาญจนบุรี โดยมีผู้ใหญ่บ้านช่วยยืนยันว่า หนุ่มชาวกะเหรี่ยงรายนี้เกิดและเติบโตในประเทศไทย มีพยานรับรองและอยู่ระหว่างดำเนินการขอมีบัตรประชาชนไทย ขณะที่หนึ่งในผู้ก่อเหตุก็ยอมรับผ่านสื่อว่าตนเองไม่มีความรู้เรื่องกลุ่มชาติพันธุ์และเข้าใจว่าคู่กรณีเป็นบุคคลต่างด้าว

จากนั้นในเดือนพฤษภาคม 2569 มีกรณีตำรวจจับกุมชายชาวจีนพร้อมอาวุธสงครามที่ จ. ชลบุรี และเมื่อตรวจสอบพบว่าผู้ถูกจับกุมถือบัตรประจำตัวคนซึ่งไม่มีสัญชาติไทย ที่มีตัวเลขแรกคือ ‘เลข 6’ และเป็น ‘บัตรสีชมพู’ โดยทั้งตัวเลขแรกและสีของบัตรนั้นเหมือนกับบัตรประจำตัวคนซึ่งไม่มีสัญชาติไทยที่ออกให้กับกลุ่มชาติพันธุ์ที่อยุ่ระหว่างรอกระบวนการคัดกรองเพื่อยื่นขอสัญชาติไทย

บัณฑิต นามเครือ ผู้อำนวยการส่วนสัญชาติและการทะเบียนและบัตรประจำตัวบุคคลผู้ไม่มีสัญชาติไทย สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง เคยอธิบายกับทีมงานโคแฟคว่า บัตรประจำตัวคนซึ่งไม่มีสัญชาติไทย กรณีเลขตัวแรกเป็นเลข 6 จะหมายถึงบุคคล 2 กลุ่ม คือ

1. กลุ่มชาติพันธุ์ คือ กลุ่มที่แสดงว่าบุคคลนั้นได้ผ่านกระบวนการสำรวจและจัดทำทะเบียนประวัติ ได้แก่ บุคคลที่เข้าเมืองโดยไม่ชอบด้วยกฎหมายหรือผู้ที่เข้าเมืองโดยชอบด้วยกฎหมายแต่ได้รับการยกเว้นให้อยู่ในลักษณะชั่วคราว เช่น ชนกลุ่มน้อยหรือกลุ่มชาติพันธุ์ซึ่งยังไม่มีสัญชาติไทย และมีกลุ่มชาติพันธุ์บางส่วนที่เกิดในประเทศไทยตั้งแต่บรรพบุรุษแต่ยังไม่สามารถที่จะพิสูจน์การเกิดเพื่อลงรายการสัญชาติไทยได้ ซึ่งปัจจุบันไม่มีการทำทะเบียนเลข 6 เพิ่มแล้ว  มีเพียงคนที่ได้เลขประจำตัวแล้วบัตรประจำตัวหมดอายุหรือสูญหายก็จะมาทำบัตรใหม่โดยใช้เลขเดิม

“อย่างไรก็ตาม ยังมีกลุ่มชาติพันธุ์ที่ตกหล่นจากการสำรวจ จึงได้รับการสำรวจและจัดทำทะเบียนในภายหลัง โดยสำรวจเพิ่มเติมเมื่อปี 2548 – 2554 กลุ่มเหล่านี้จะได้รับเลข ‘0 กลุ่ม 89’ หมายถึงบุคคลที่ไม่มีสถานะทางทะเบียนตามยุทธศาสตร์การจัดการปัญหา และสถานะสิทธิของบุคคล ซึ่งมีความเกี่ยวพันธุ์กับชนกลุ่มน้อยเดิมที่ได้รับการสำรวจเป็นเลข 6” บัณฑิตอธิบาย

2. คนต่างด้าวเข้าเมือง หมายถึงบุคคลต่างด้าวที่เข้ามาอยู่ในประเทศไทยโดยถูกต้องตามกฎหมายคนเข้าเมืองแบบชั่วคราวตามระยะเวลาที่ได้รับ อธิบายให้เห็นภาพง่าย ๆ ให้นึกถึงเวลาไปเที่ยวต่างประเทศเราก็จะไปเที่ยวได้ตามระยะเวลาวีซ่าที่กำหนดให้อยู่ได้ ซึ่งหากอยู่เกินกำหนดก็จะถูกจับ ดังนั้น หากบุคคลต่างด้าวเข้ามาอยู่แบบชั่วคราวโดยถูกต้องก็สามารถมาขอทำทะเบียนบ้าน บัตรประจำตัวเป็นบุคคลเลข 6 ได้ตลอดเวลา แต่สิทธิการอยู่อาศัยต่าง ๆ ยังเป็นไปตามระยะเวลาหนังสือเดินทางวีซ่า เป็นต้น ส่วนเลข 7 ให้สำหรับบุคคลที่เกิดในประเทศไทย โดยมีบิดามารดาที่ถือบัตรเลข 6

นอกจากนั้นยังมีเลข 00 ซึ่งหมายถึง คนต่างด้าวสัญชาติกัมพูชา ลาว เวียดนาม และเมียนมา รวมถึงคนต่างด้าวสัญชาติอื่นตามที่ผู้อำนวยการทะเบียนกลางประกาศกำหนด ซึ่งเป็นผู้ที่ผ่านการตรวจพิสูจน์สัญชาติและได้รับอนุญาตให้เข้ามาอยู่ ในราชอาณาจักรเป็นการชั่วคราวตามกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมืองและได้รับอนุญาตให้ทำงานตามกฎหมาย หรือเป็นผู้ที่เข้ามาอยู่ในราชอาณาจักรโดยไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมืองและได้รับการผ่อนผัน ให้อาศัยอยู่ในราชอาณาจักรเป็นการชั่วคราวเพื่อทำงานตามกฎหมาย รวมถึงบุตรของคนต่างด้าวกลุ่มนี้ด้วย

อีกด้านหนึ่ง เตือนใจ ดีเทศน์ อดีตกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊กเมื่อวันที่ 11 พ.ค. 2569 ยกตัวอย่างกรณีจับกุมชาวจีนพร้อมอาวุธสงคราม ตั้งข้อสังเกตว่าสีและตัวเลขแรกของบัตรที่เหมือนกันระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ที่อยู่ในไทยมานานกับคนต่างด้าวเข้าเมืองทั่วไปที่ได้รับอนุญาตให้อยู่ในประเทศไทยเกิน 6 เดือน อาจทำให้เกิดความสับสนทั้งกับเจ้าหน้าที่และประชาชนทั่วไป จึงแนะนำว่ากระทรวงมหาดไทยควรแยกสีและเลขตัวแรกของบัตรคน 2 กลุ่มนี้ออกจากกันเพื่อความชัดเจน

ข้อเสนอของเตือนใจ ดีเทศน์ อดีตกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ให้แยกสีและเลขตัวแรกของบัตรคนต่างด้าวทั่วไป
กับกลุ่มชาติพันธุ์ให้แตกต่างกัน เพื่อป้องกันความสับสน ที่มา : เฟซบุ๊ก ‘Tuenjai Deetes’

ในเวลาต่อมา วันที่ 31 ส.ค. 2569 บัณฑิตได้ให้ความเห็นเพิ่มเติมกับโคแฟคในประเด็นนี้ว่า “บัตรประจำตัวบุคคลซึ่งไม่มีสัญชาติไทย (สีชมพู) ออกตามระเบียบกฎหมายให้ลักษณะบัตรเหมือนกัน แต่ได้มีการแบ่งแยกประเภทให้ต่างกันโดยชัดเจนแล้ว 2 ประการ” คือ 1.หน้าบัตรประจำตัว จะระบุไว้โดยชัดว่าเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ หรือเป็นคนต่างด้าวเข้าเมือง และ 2. รหัสประจำตัวหลักที่หกและเจ็ด ก็มีการกำหนดไว้เป็นการเฉพาะสำหรับกลุ่มชาติพันธุ์ในแต่ละกลุ่มแล้ว เช่น 6-xxxx-50xxx-xx-x  ก็จะเป็นกลุ่มชาติพันธุ์บนพื้นที่สูง อันเป็นการวางระบบให้แตกต่างกันและดูง่ายที่หน้าบัตรแล้ว “บุคคลทั่วไปก็สามารถอ่านและเข้าใจได้ จึงไม่จำเป็นต้องแก้ไข”

ผอ.ส่วนสัญชาติและการทะเบียนและบัตรประจำตัวบุคคลผู้ไม่มีสัญชาติไทย สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง ยังย้ำด้วยว่า “สำหรับบัตรเลข 6 ในส่วนของกลุ่มชาติพันธุ์ ได้มีการจัดทำทะเบียนประวัติครั้งสุดท้ายเมื่อปี 2542 และไม่มีการจัดทำทะเบียนเพิ่มเติมอีกในปัจจุบัน” คงมีเพียงกลุ่มชาติพันธุ์ที่ได้รับการจัดทำทะเบียนประวัติไว้แล้วนั้น หากบุคคลดังกล่าวบัตรประจำตัวสูญหาย ชำรุด หรือถูกทำลาย จะสามารถมาดำเนินการต่อมีบัตรใหม่ได้ แต่ไม่มีการเพิ่มจำนวนขึ้นมากกว่าเดิม

ส่วน “บัตรประจำตัวที่ขึ้นต้นด้วยเลข 6 ที่ไม่ใช่ชนกลุ่มน้อยกลุ่มชาติพันธุ์นั้น ในปัจจุบันสามารถเพิ่มจำนวนได้ตามที่เข้ามาใหม่ในปัจจุบัน โดยสามารถเพิ่มชื่อเข้าในทะเบียนบ้านและจัดทำบัตรประจำตัวคนซึ่งไม่มีสัญชาติไทยได้ตามกฎกระทรวงกำหนดให้คนซึ่งไม่มีสัญชาติไทยปฏิบัติเกี่ยวกับการทะเบียนราษฎร พ.ศ. 2562 ซึ่งกำหนดแนวทางให้บุคคลต่างด้าวที่เข้ามาอยู่เป็นการชั่วคราวติดต่อกันไม่น้อยกว่า 6 เดือน ต้องมาจัดทำทะเบียนไว้เพื่อจัดเก็บเป็นข้อมูลทางทะเบียน” ในกรณีที่ได้รับอนุญาตให้อยู่ในราชอาณาจักรน้อยกว่า 6 เดือน นั้น กฎหมายไม่บังคับให้ต้องมาดำเนินจัดทำทะเบียน เว้นแต่บุคคลต่างด้าวนั้น มีความประสงค์จะให้จัดทำทะเบียนไว้ก็ให้สามารถดำเนินการได้

“ในการจัดทำทะเบียนประวัติบุคคลต่างด้าวกลุ่มนี้ไม่ได้เป็นการให้สิทธิใด ๆ แก่คนต่างด้าว เป็นเพียงการจัดเก็บอัตลักษณ์เพื่อใช้ในการตรวจสอบบุคคลที่เข้ามาอาศัยอยู่ในประเทศไทย การที่บุคคลจะอาศัยอยู่ในประเทศไทยยังคงต้องขออนุญาตอยู่ตามกฎหมายคนเข้าเมือง หรือการทำงานใด ๆ ก็ยังคงต้องขออนุญาตทำงานตามกฎหมายว่าด้วยการทำงานของคนต่างด้าว เป็นต้น และในกรณีที่การได้รับอนุญาตให้อยุ่ในประเทศไทยนั้นสิ้นสุดลง ก็สามารถจำหน่ายทะเบียนดังกล่าวออกจากทะเบียนบ้านได้” บัณฑิตกล่าวย้ำ

อีกด้านหนึ่ง ในวันที่ 16 ก.ย. 2569 มีความเห็นจาก สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ กรณีข้อเสนอให้แยกสีบัตรหรือกำหนดเลขประจำตัวของบุคคลที่ไม่มีสัญชาติไทย ในกลุ่มชาติพันธุ์ให้แตกต่างจากบุคคลที่ไม่มีสัญชาติไทยกลุ่มอื่น ว่า “การกำหนดรูปแบบ สี หรือเลขประจำตัวบุคคลที่ไม่มีสัญชาติไทยสำหรับกลุ่มชาติพันธุ์ให้แตกต่างจากบุคคลที่ไม่มีสัญชาติไทยกลุ่มอื่น ๆ แม้อาจกำหนดได้ภายใต้ขอบเขตอำนาจและหลักเกณฑ์ตามกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้อง แต่การดำเนินการดังกล่าวควรอยู่บนหลักความจำเป็น ความได้สัดส่วน และการเลือกใช้มาตรการที่กระทบต่อสิทธิของบุคคลน้อยที่สุด” ควบคู่กับการคุ้มครองสิทธิ ในความเป็นส่วนตัว ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ความเสมอภาค และการไม่เลือกปฏิบัติ

“หากวัตถุประสงค์หลักของการแยกสีบัตรหรือเลขประจำตัวคือเพื่อป้องกันความเข้าใจผิดของสาธารณชนเกี่ยวกับสถานะของผู้ถือบัตร กสม. เห็นว่า ควรให้ความสำคัญกับมาตรการด้านการสื่อสาร และการสร้างความรู้ความเข้าใจเป็นลำดับแรก” เนื่องจากเป็นมาตรการที่สามารถบรรลุวัตถุประสงค์ดังกล่าวได้โดยมีความเสี่ยงต่อการตีตรา การเลือกปฏิบัติ หรือการเปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับอัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์น้อยกว่า

“สำหรับในกรณีที่จำเป็นต้องกำหนดรูปแบบ สี หรือเลขประจำตัวที่แตกต่างกันจริง ก็ควรมีการประเมินผลกระทบด้านสิทธิมนุษยชนอย่างรอบด้าน รวมทั้ง รับฟังความคิดเห็นและเปิดโอกาสให้บุคคลหรือกลุ่มชาติพันธุ์ที่อาจได้รับผลกระทบมีส่วนร่วมในกระบวนการพิจารณาก่อนดำเนินการ” เพื่อให้การบริหารจัดการทะเบียนของรัฐสามารถบรรลุประโยชน์สาธารณะควบคู่กับการคุ้มครองสิทธิ เสรีภาพ ความเสมอภาค และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของบุคคลได้อย่างเหมาะสม

รายการอ้างอิง


โพสต์เฟซบุ๊กเผยแพร่ข้อมูลคลาดเคลื่อนเกี่ยวกับวงเงิน “ไทยช่วยไทยพลัส” ช่วงขยายเวลา 2 เดือน

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓ เนื้อหาที่ตรวจสอบ: ภาพประกอบโพสต์เฟซบุ๊กระบุ รัฐบาลขยายเวลาโครงการไทยช่วยไทยพลัส “ได้ 2,000 บาท ให้ใช้ระยะเวลา 2 เดือน”

❌ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **ข้อมูลคลาดเคลื่อน** โครงการไทยช่วยไทยพลัสช่วงต่อเวลาโครงการตั้งแต่วันที่ 1 ต.ค. – 30 พ.ย. 2569 รัฐจ่ายให้คนละไม่เกิน 1,000 บาท ไม่ใช่ 2,000 บาท

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 22 ก.ย. 2569 เพจเฟซบุ๊กหลายเพจเผยแพร่ข้อความและภาพประกอบเกี่ยวกับโครงการไทยช่วยไทยพลัส ข้อความในภาพประกอบระบุว่า “คนละครึ่งพลัสได้ 2,000 บาท ให้ใช้ระยะเวลา 2 เดือน” ขณะที่คำบรรยายในโพสต์ระบุว่า “ไทยช่วยไทยพลัส 60/40 รัฐเพิ่มให้ 1,000 บาท ระยะเวลาที่ใช้ 2 เดือน ตุลาคมและพฤศจิกายน” (ลิงก์บันทึก)

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 22 ก.ย. 2569 เรื่องการขยายเวลาโครงการไทยช่วยไทยพลัสอีก 2 เดือนคือตั้งแต่วันที่ 1 ต.ค. – 30 พ.ย. 2569 โดยรัฐบาลสนับสนุนเงินให้ไม่เกิน 1,000 บาทต่อคนตลอดระยะเวลา 2 เดือน เพื่อร่วมจ่ายค่าอาหาร เครื่องดื่ม สินค้าและบริการที่กำหนด ในอัตรา 60% แต่ไม่เกิน 200 บาทต่อคนต่อวัน

ข้อมูลในภาพประกอบที่ระบุว่าผู้ได้รับสิทธิไทยช่วยไทยพลัสจะได้เงิน 2,000 บาทจึงไม่ถูกต้อง ส่วนคำบรรยายประกอบโพสต์ที่ระบุว่า “รัฐเพิ่มให้ 1,000 บาท ระยะเวลาที่ใช้ 2 เดือน” รวมทั้งข้อมูลเรื่องการเพิ่มวงเงินการซื้อสินค้าจากร้านค้าธงฟ้าราคาประหยัดให้แก่ผู้ได้รับสิทธิบัตรสวัสดิการแห่งรัฐนั้นถูกต้องตามมติ ครม. แล้ว

เว็บไซต์ thaigov.go.th ซึ่งเป็นช่องทางประชาสัมพันธ์ของรัฐบาลไทย รายงานคำอธิบายจาก ลลิดา เพริศวิวัฒนา รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ครม. อนุมัติโครงการไทยช่วยไทยพลัสเพิ่มเติม สรุปสาระสำคัญได้ดังนี้

  • โครงการลงทะเบียนเพื่อสวัสดิการแห่งรัฐ: โครงการเพิ่มวงเงินเพิ่มเติมฯ จะเพิ่มวงเงินค่าซื้อสินค้าจากร้านค้าธงฟ้าราคาประหยัดพัฒนาเศรษฐกิจท้องถิ่น และร้านอื่น ๆ ที่กระทรวงพาณิชย์กำหนด ให้แก่ผู้ผ่านคุณสมบัติตามโครงการลงทะเบียนเพื่อสวัสดิการแห่งรัฐ ปี 2569 ที่ผ่านคุณสมบัติก่อนวันที่ 1 ต.ค. 2569 อีก 700 บาทต่อคนต่อเดือน จากเดิม 300 บาทต่อคนต่อเดือน รวมเป็น 1,000 บาทต่อคนต่อเดือนในเดือน ต.ค. 2569
  • โครงการ “ไทยช่วยไทย พลัส (60/40) (เพิ่มเติม): มีระยะเวลา 2 เดือน ตั้งแต่วันที่ 1 ต.ค. – 30 พ.ย. 2569 โดยมีกลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ 1) ผู้ได้รับสิทธิตามโครงการ “ไทยช่วยไทย พลัส (60/40)” อยู่ในปัจจุบัน และ 2) ผู้ไม่ได้รับสิทธิบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ปี 2569 ทั้งกลุ่มผู้มีบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ปี 2565 เดิม และกลุ่มที่ลงทะเบียนใหม่ สำหรับการใช้สิทธิ ภาครัฐสนับสนุนเงินร่วมจ่ายค่าอาหาร เครื่องดื่ม สินค้า และบริการที่กำหนดในอัตรา 60% แต่ไม่เกิน 200 บาทต่อคนต่อวัน และไม่เกิน 1,000 บาทต่อคนตลอดระยะเวลาโครงการ

📌 ข้อสังเกตโคแฟค: ภาพประกอบดังกล่าวเป็นภาพที่สร้างด้วย AI เห็นได้จากการจัดองค์ประกอบของภาพและสัญลักษณ์ Gemini ด้านล่างของภาพ ความผิดพลาดที่เกิดขึ้นจึงอาจเกิดขึ้นโดยไม่ตั้งใจจากการใช้ AI ผลิตเนื้อหา ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ใช้งานควรระวังและตรวจสอบให้ดีก่อนเผยแพร่

สับเบรกเกอร์ลงแล้วยังเกิดไฟฟ้าลัดวงจรได้หรือไม่ ?

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: สับเบรกเกอร์ลงแล้วยังเกิดไฟฟ้าลัดวงจรได้หรือไม่?

📌 ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: ผู้เชี่ยวชาญให้ข้อมูลว่าแม้สับเบรกเกอร์ลงแล้ว ยังเกิดไฟฟ้าลัดวงจรได้ ซึ่งอาจเกิดจากหลายปัจจัย เช่น น้ำหรือความชื้นเข้าสู่กล่องพักสาย รางสาย หรือตู้ไฟ ร่วมกับฉนวนเสื่อมหรือจุดต่อหลวม

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 21 ก.ย. 2569 มีผู้ใช้เฟซบุ๊กโพสต์ภาพความเสียหายจากรอยไหม้บริเวณแผงไฟฟ้า ในกลุ่มเฟซบุ๊ก ‘กลุ่มช่างไฟฟ้า รับเหมางานไฟฟ้า’ พร้อมเล่าเหตุการณ์ว่าเวลาไฟฟ้าที่บ้านดับขณะฝนตกหนัก จึงเอาเบรกเกอร์หลักลง แต่เมื่อผ่านไป 20 นาทีก็เกิดไฟฟ้าลัดวงจร มีกลิ่นเหม็นไหม้มีควันขึ้นแลัวก็ไฟลุก จึงมีข้อสงสัยว่าเมื่อเอาเบรกเกอร์ลงแลัวทำไมยังเกิดไฟฟ้าลัดวงจร

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: ดร.สุพรรณ ทิพย์ทิพากร หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมไฟฟ้า คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ให้ข้อมูลกับโคแฟคเกี่ยวกับกรณีนี้ว่า การสับเมนเบรกเกอร์จะตัดไฟเฉพาะวงจรด้านหลังเบรกเกอร์ (Load side) แต่ สายด้านไฟเข้า (Line side) ระหว่างมิเตอร์กับเมนเบรกเกอร์ยังมีไฟอยู่ หากฝนตกหนักแล้วน้ำหรือความชื้นเข้าสู่กล่องพักสาย รางสาย หรือตู้ไฟ ร่วมกับฉนวนเสื่อมหรือจุดต่อหลวม อาจเกิดกระแสรั่วบนผิวฉนวนและพัฒนาเป็นอาร์กไฟฟ้า (arcing) เกิดความร้อนจนลุกไหม้ได้ โดยเมนเบรกเกอร์ไม่สามารถตัดเหตุที่เกิดก่อนถึงตัวมันเอง

“จากตำแหน่งรอยไหม้ มีความเป็นไปได้ว่าสาเหตุอยู่บริเวณสายหรือจุดต่อด้านไฟเข้า แต่ต้องตรวจหน้างานจึงจะยืนยันได้ หากได้กลิ่นไหม้หรือเห็นควัน แม้สับเมนแล้วก็อย่าเปิดตู้หรือเข้าใกล้ เพราะสายด้านไฟเข้าก่อนเมนเบรกเกอร์ยังอาจมีไฟอยู่ ควรแจ้งการไฟฟ้าให้ตัดไฟจากต้นทาง และให้ช่างไฟฟ้าตรวจสอบ” ดร.สุพรรณกล่าว

ดร.สุพรรณ ยังแนะนำด้วยว่า สำหรับบ้านพักอาศัย ควรติดตั้งตู้ไฟและกล่องพักสายในตำแหน่งที่ไม่โดนฝน หรือเลือกอุปกรณ์ที่มีระดับการป้องกันฝุ่นและน้ำ (Ingress Protection) ที่เหมาะสม และติดตั้งทางนำสายไม่ให้น้ำไหลตามสายเข้าสู่ตู้ ควรตรวจสภาพสาย ฉนวน และจุดต่อเป็นระยะ รวมทั้งมี ระบบสายดินและเครื่องตัดไฟรั่วที่เหมาะสม พร้อมทดสอบปุ่ม TEST ตามคำแนะนำของผู้ผลิต

โพสต์ “จับตา 120 ชั่วโมงเกิดมหาอุทกภัย” ไม่ใช่ประกาศเตือนภัยจากกรมอุตุฯ-ปภ. หยุดแชร์สร้างความตื่นตระหนก

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: เตือนภัย “เหลือเวลาอีก 120 ชั่วโมง เกิดมหาอุทกภัยในภาคตะวันออก” กรุงเทพฯ และปริมณฑลเสี่ยงน้ำท่วมขังทุกเขตจาก “ฝนที่ถล่มอย่างบ้าคลั่ง” 24-27 ก.ย. 69

❌ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เนื้อหาสร้างความตื่นตระหนก และไม่ใช่ข้อความเตือนภัยจากกรมอุตุนิยมวิทยาหรือกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย**

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 21-22 ก.ย. 2569 ผู้ใช้โซเชียลมีเดียจำนวนมากแชร์ข้อความเตือนภัยจากเพจเฟซบุ๊ก ‘ที’ ลมฟ้าอากาศ’ ว่าจะเกิดมหาอุทกภัยในภาคตะวันออกและน้ำท่วมใหญ่จากฝนตกหนักทั้งวันทั้งคืน ให้ประชาชนยกทรัพย์สินขึ้นที่สูง เตรียมเสบียงและยารักษาโรค

ข้อความในโพสต์ระบุว่า “เหลือเวลาอีก 120 ชั่วโมงนับจากนี้ มหาอุทกภัยในภาคตะวันออกกำลังจะเริ่มต้นขึ้น จะเกิดน้ำท่วมใหญ่ทั้งภาค ในเวลาเดียวกันจะเกิดความสูญเสียทางทรัพย์สินมหาศาลในลุ่มน้ำนครนายก ปราจีนบุรี จันทบุรี ตราด รวมถึงเขาใหญ่…สำหรับลุ่มน้ำปราจีนอาจมีสารพิษปนเปื้อนลอยมาด้วย” และ “กรุงเทพฯ และปริมณฑลเสี่ยงน้ำท่วมขังทุกเขตเพราะฝนถล่มอย่างบ้าคลั่งทั้งวันทั้งคืนตั้งแต่คืนวันที่ 24-27 กันยายนนี้”  

จากการตรวจสอบเมื่อวันที่ 22 ก.ย. 2569 เวลา 12.00 น. โคแฟคไม่พบเพจเฟซบุ๊ก ‘ที’ ลมฟ้าอากาศ’ แล้วจึงไม่สามารถเข้าถึงโพสต์ต้นทางได้ มีเพียงภาพหน้าจอของโพสต์และข้อความที่คัดลอกมาจากโพสต์ที่ถูกแชร์ต่ออย่างกว้างขวางเท่านั้น 

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: วันที่ 22 ก.ย. 2569 เจ้าหน้าที่กรมอุตุนิยมวิทยาและกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) ยืนยันกับโคแฟคว่าข้อความดังกล่าวไม่ใช่ข้อความเตือนภัยจากทั้งสองกรม ซึ่งเป็นหน่วยงานที่ติดตามข้อมูลด้านสภาพอากาศและเตือนภัยพิบัติโดยตรง

อย่างไรก็ตามเจ้าหน้าที่กรมอุตุฯ ให้ข้อมูลว่าขณะนี้เป็นฤดูฝนจึงมีโอกาสเกิดฝนตกหนักจากอิทธิพลของร่องมรสุมและหย่อมความกดอากาศต่ำได้ ขณะที่เจ้าหน้าที่ ปภ. ระบุว่าหากมีสถานการณ์ฉุกเฉิน ปภ. จะแจ้งเตือนภัยผ่านโทรศัพท์มือถือ (Cell Broadcast) ทั้งสองหน่วยงานย้ำว่าให้ประชาชนติดตามข้อมูลและการเตือนภัยจากหน่วยงานที่เชื่อถือได้เท่านั้น 

สำหรับข้อมูลพยากรณ์อากาศและการเตือนภัยที่เป็นทางการจากกรมอุตุฯ ปภ. และกรมชลประทาน ณ วันที่ 22 ก.ย. 2569 สรุปได้ดังนี้ 

กรมอุตุนิยมวิทยา

▪️วันที่ 23-27 ก.ย. 69 ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง ภาคกลางรวมทั้งกรุงเทพฯ และปริมณฑล ภาคตะวันออก และภาคใต้ จะมีฝนตกหนักหลายพื้นที่และมีฝนตกหนักมากบางแห่ง โดยจะเริ่มในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่างและภาคตะวันออกก่อน ส่วนภาคอื่น ๆ จะได้รับผลกระทบในระยะถัดไป ขอให้ประชาชนระวังอันตรายจากฝนตกหนักถึงหนักมากและฝนตกสะสมที่เกิดขึ้นต่อเนื่อง ซึ่งอาจทำให้เกิดน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก โดยเฉพาะพื้นที่ลาดเชิงเขาใกล้ทางน้ำไหลผ่านและพื้นที่ลุ่ม (ประกาศกรมอุตุฯ 22 ก.ย. 69 เวลา 05.00 น.)

▪️ติดตามข้อมูลจากกรมอุตุฯ ที่เพจเฟซบุ๊ก กรมอุตุนิยมวิทยา หรือสายด่วน 1182 ตลอด 24 ชั่วโมง

กรมชลประทาน

▪️แจ้งปรับเพิ่มการระบายน้ำท้ายเขื่อนเจ้าพระยารับสถานการณ์น้ำฝน-น้ำท่าที่เพิ่มสูงขึ้นจากการคาดการณ์ฝนตกหนักถึงหนักมากช่วงวันที่ 23-27 ก.ย. 69 ขอให้ประชาชนที่อยู่บริเวณพื้นที่ลุ่มต่ำริมแม่น้ำเจ้าพระยา รวมถึงพื้นที่ด้านท้ายเขื่อนเจ้าพระยา ติดตามสถานการณ์น้ำและประกาศจากทางการอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะพื้นที่ลุ่มต่ำและพื้นที่นอกคันกั้นน้ำริมแม่น้ำในอำเภอเสนา, ผักไห่, บางบาล, พระนครศรีอยุธยา, บางปะอิน, บางไทร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และอำเภอวิเศษชัยชาญ, ป่าโมก จังหวัดอ่างทอง

กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย 

▪️แจ้งเตือน 10 จังหวัดภาคกลาง ได้แก่ อุทัยธานี ชัยนาท สิงห์บุรี อ่างทอง สุพรรณบุรี พระนครศรีอยุธยา ลพบุรี ปทุมธานี นนทบุรี สมุทรปราการ และกรุงเทพฯ ให้เฝ้าระวังระดับน้ำแม่น้ำเจ้าพระยาอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะพื้นที่ลุ่มต่ำนอกคันกั้นน้ำจังหวัดพระนครศรีอยุธยา แจ้งเตือนประชาชนที่อาศัยอยู่ริมสองฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาเตรียมขนย้ายสิ่งของขึ้นที่สูงให้พ้นจากแนวน้ำ และให้หน่วยงานท้องถิ่นเตรียมความพร้อมให้ความช่วยเหลือประชาชน 

▪️วันที่ 21 ก.ย. 2569 เวลาประมาณ 18.30 น. ปภ. ส่งข้อความแจ้งเตือนทาง Cell Broadcast ให้ประชาชนที่อาศัยอยู่ริมแม่น้ำปราจีนบุรี/ที่ลุ่มต่ำระวังน้ำท่วม โดยเฉพาะชุมชนตลาดเก่า เทศบาลตำบลกบินทร์ อ.กบินทร์บุรี /ชุมชนริมน้ำแม่น้ำปราจีนบุรี ต.บ้านทาม อ.ศรีมหาโพธิ ยกของขึ้นที่สูง เคลื่อนย้ายรถ เก็บทรัพย์สินมีค่าและเอกสารสำคัญ ระวังไฟฟ้าดูด ดูแลกลุ่มเปราะบาง

▪️ติดตามข้อมูลจาก ปภ. ที่เพจเฟซบุ๊ก กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย DDPM, ติดต่อขอความช่วยเหลือได้ที่ Line @1784DDPM สายด่วนนิรภัย 1784

ข้อสังเกตโคแฟค

📌 ช่วงฤดูฝน กรมอุตุฯ ปภ. และกรมชลประทานออกประกาศเตือนภัยเกี่ยวกับฝนตกหนัก-น้ำท่วมเป็นระยะ แต่มักถูกนำไปบิดเบือนหรือปั่นกระแสให้รุนแรงเกินจริงหรือสร้างความตื่นตระหนกเพื่อเพิ่มยอดปฏิสัมพันธ์ (engagement) 

📌 คำเตือนเกี่ยวกับสภาพอากาศและภัยพิบัติเป็นการคาดการณ์/พยากรณ์ ไม่สามารถยืนยันได้แน่ชัดว่าจะเกิดเหตุหรือไม่ แต่การติดตามสถานการณ์และการเตือนภัยจากหน่วยงานของรัฐย่อมปลอดภัยและเป็นการคาดการณ์ที่ใกล้เคียงความจริงมากกว่าเพราะมีข้อมูลที่ครบถ้วนและเชื่อถือได้รองรับ

📌 การเผยแพร่เนื้อหาเท็จหรือข้อความที่สร้างความตื่นตระหนกเกี่ยวกับภัยพิบัติมีผลกระทบมากกว่าที่หลายคนคิด เช่น ความเสียหายหรืออุบัติเหตุจากการขนย้ายทรัพย์สินหรืออพยพอย่างรีบเร่งด้วยความตื่นตระหนก รวมถึงสร้างผลกระทบทางจิตใจต่อผู้ที่เคยประสบเหตุภัยพิบัติมาแล้ว เช่น ผู้ประสบภัยน้ำท่วมใหญ่ที่หาดใหญ่เมื่อปี 2568 ระบุว่าเมื่อเห็นโพสต์จากเพจ ‘ที’ ลมฟ้าอากาศ’ แล้วรู้สึกหวาดกลัวและวิตกกังวลมากเพราะกลัวว่าจะเกิดเหตุซ้ำรอย

📌การเตือนภัยเป็นสิ่งที่ดีและมีประโยชน์หากคำเตือนนั้นตั้งอยู่บนข้อมูลที่เป็นจริง เชื่อถือได้และผ่านการตรวจสอบจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องโดยตรง และต้องไม่มีเจตนาแอบแฝงสร้างความตื่นตระหนกเพื่อสร้างรายได้จากเนื้อหา

ประกาศผลการพิจารณาข้อเสนอโครงการ เพื่อรับการสนับสนุน ‘Fact Checkers ไทบ้าน Labs’

ตามที่ โคแฟค (ประเทศไทย) ได้ประกาศเชิญชวนเปิดรับข้อเสนอโครงการ เพื่อรับการสนับสนุนในกิจกรรม ‘Fact Checkers ไทบ้าน Labs’ เพื่อเสริมพลังพลเมืองเชิงพื้นที่ สร้างนักตรวจสอบข้อเท็จจริงและนักสื่อสารสุขภาวะต้นแบบด้วยกิจกรรมเชิงวัฒนธรรมนั้น

บัดนี้ ทีมงานโคแฟค (ประเทศไทย) ได้พิจารณาคัดเลือกข้อเสนอโครงการเรียบร้อยแล้ว จึงขอประกาศข้อเสนอโครงการที่ผ่านการพิจารณาเพื่อรับสนับสนุนทุน จำนวน 4 โครงการ ดังต่อไปนี้

โดยผู้ประสานงานโครงการฯ จะติดต่อประสานงาน เพื่อดำเนินการปรับแก้ไขตามคำแนะนำ และขอเอกสารสำหรับทำสัญญาต่อไป

‘พิษสุนัขบ้า’ โรคที่ไม่ได้มีแต่ในสุนัข และไม่ได้มาแค่เฉพาะหน้าร้อน

บัญชา จันทร์สมบูรณ์

วันที่ 28 กันยายนของทุกปี เป็นวันป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าโลก (World Rabies Day) องค์การอนามัยโลกระบุว่าเหตุที่เลือกวันนี้เพราะเป็นวันคล้ายวันเสียชีวิตของ หลุยส์ ปาสเตอร์ (Louis Pasteur) นักเคมีและนักจุลชีววิทยาชาวฝรั่งเศส ซึ่งเป็นผู้พัฒนาวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าได้เป็นครั้งแรกในโลก

สำหรับสถานการณ์ในประเทศไทย ยังคงพบผู้ติดเชื้อจำนวนไม่น้อยในแต่ละปี หน่วยงานด้านสาธารณสุขต้องประกาศเตือนและสร้างความตระหนักเกี่ยวกับการป้องกันโรคพิษสุนัขบ้างอย่างต่อเนื่อง ขณะเดียวกันก็ยังมีความไม่รู้และความเข้าใจผิดหลายประการเกี่ยวกับโรคนี้ เช่น โรคพิษสุนัขบ้าพบได้เฉพาะในฤดูร้อนเท่านั้น โรคพิษสุนัขบ้าแพร่เชื้อโดยสุนัขเท่านั้น ลูกสัตว์ตัวเล็ก ๆ ไม่มีเชื้อ หรือเมื่อติดเชื้อแล้วต้องแสดงอาการป่วยทันที เป็นต้น

ล่าสุดเมื่อวันที่ 17 ก.ย. 2569 สื่อมวลชนหลายสำนักเสนอข่าวหญิงวัยสี่สิบเศษรายหนึ่ง เสียชีวิตจากโรคพิษสุนัขบ้า ในพื้นที่ อ.ปลาปาก จ.นครพนม โดยอ้างรายงานจากสำนักงานปศุสัตว์จังหวัดนครพนม และ สำนักงานปศุสัตว์อำเภอปลาปากที่ระบุว่า หญิงรายนี้ถูกลูกสุนัขวัย 1 เดือนกัดเมื่อราวสามเดือนก่อนแต่ไม่ได้ไปพบแพทย์ ต่อมาลูกสุนัขตายไป และหญิงรายนี้มีอาการป่วยจนต้องเข้าโรงพยาบาลและเสียชีวิตในวันที่ 9 ก.ย. 2569 ซึ่งเจ้าหน้าที่สาธารณสุขอำเภอปลาปากยืนยันว่าเธอติดเชื้อพิษสุนัขบ้า ผลตรวจเชื้อพิษสุนัขบ้าในร่างกายของผู้ตายเป็นบวก ขณะที่ลูกสุนัขดังกล่าวป่วยตายไปก่อนแล้ว

ในวันเดียวกัน สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดนครพนมรายงานว่าทีมสอบสวนโรคได้เร่งค้นหาผู้สัมผัสโรคพิษสุนัขบ้า (มีประวัติถูกกัด ข่วน หรือเลีย) พบว่ามีทั้งหมด 37 ราย ในพื้นที่ 3 อำเภอของ จ.นครพนม คือ อ.เรณูนคร อ.ปลาปาก และ อ.เมือง ซึ่งได้รับการดูแลฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า และอยู่ระหว่างการติดตามให้ได้รับวัคซีนอย่างครบถ้วนตามเกณฑ์ ส่วนสถานการณ์ในสัตว์ พบสัตว์ติดเชื้อโรคพิษสุนัขบ้าสะสม 8 ตัว ในพื้นที่ 3 อำเภอ แบ่งเป็นสุนัข 7 ตัว และโค 1 ตัว

แผนที่โลกแสดงสัตว์พาหะนำโรคพิษสุนัขบ้าที่มักแพร่เชื้อสู่คนในแต่ละประเทศ ส่วนใหญ่เป็นสุนัข (Canine) แต่นอกจากนั้นยังพบการติดเชื้อจากสัตว์อื่น ๆ อีกหลายชนิดโดยเฉพาะสัตว์ป่า (ที่มา: ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคแห่งสหรัฐอเมริกา–CDC)

พิษสุนัขบ้า โรคนี้ไม่ได้มีแต่ในสุนัข

แม้จะเรียกกันติดปากว่าโรคพิษสุนัขบ้า แต่เชื้อ Rabies Virus ที่ก่อโรคนี้มิได้มีแต่เฉพาะในสุนัขเท่านั้น ข้อมูลจากกรมควบคุมโรคระบุว่านอกจากสุนัขที่เป็นพาหะนำโรคที่พบได้บ่อยที่สุดแล้ว ยังพบเชื้อได้ในแมว โค กระบือ สุกร ม้า รวมถึงสัตว์ป่าที่เลี้ยงลูกด้วยนม และบางพื้นที่ยังพบค้างคาวเป็นพาหะด้วย เชื้อสามารถเข้าสู่ร่างกายได้จากการถูกสัตว์ที่ติดเชื้อกัด ข่วน เลีย หรือน้ำลายสัตว์กระเด็นเข้าแผลรอยขีดข่วน เยื่อบุตา จมูก ปาก

อาการของโรคในคน ในระยะแรกอาจมีอาการไม่จำเพาะ เช่น มีไข้ ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย หรือมีอาการปวด แสบ ชา หรือคันผิดปกติบริเวณบาดแผล เมื่อเชื้อเข้าสู่ระบบประสาท อาจเกิดอาการ เช่น กระสับกระส่าย กลัวน้ำ (ทำให้โรคนี้ถูกเรียกว่า “โรคกลัวน้ำ (Hydrophobia)” อีกชื่อหนึ่งด้วย) กลัวลม กลืนลำบาก น้ำลายไหลมากหรือบางรายอาจมีอาการกล้ามเนื้ออ่อนแรงและเป็นอัมพาต โดยข้อมูลจากระบบเฝ้าระวังเหตุการณ์โรคและภัยสุขภาพ (M-EBS) ตั้งแต่ 1 ม.ค. – 9 ส.ค. 2569 ประเทศไทยพบรายงานผู้เสียชีวิต 9 ราย ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก (WHO) ประมาณการว่าโรคพิษสุนัขบ้าเป็นสาเหตุการเสียชีวิตของมนุษย์ถึง 59,000 รายต่อปีในกว่า 150 ประเทศ โดยร้อยละ 95 ของผู้เสียชีวิตอยู่ในทวีปแอฟริกาและเอเชีย อย่างไรก็ตาม ตัวเลขดังกล่าวมีแนวโน้มต่ำกว่าความเป็นจริงอย่างมากเนื่องจากปัญหาการรายงานข้อมูลที่ไม่ครบถ้วนและการคาดการณ์ที่มีความไม่แน่นอน โดยกลุ่มประชากรผู้ยากไร้ในชนบทเป็นกลุ่มที่ได้รับผลกระทบจากโรคนี้มากที่สุด และประมาณครึ่งหนึ่งของผู้ป่วยเป็นเด็กที่มีอายุต่ำกว่า 15 ปี ซึ่งเด็กนั้นถือเป็นกลุ่มเสี่ยงสำคัญเพราะมักชอบเล่นกับสัตว์ และเมื่อถูกกัดอาจไม่ได้แจ้งให้ผู้ใหญ่ทราบ

ข้อมูลการสืบสวนโรค กรณีหญิงวัย 42 ปี เสียชีวิตจากโรคพิษสุนัขบ้า ในพื้นที่ อ.ปลาปาก จ.นครพนม เผยแพร่ในการประชุมคณะกรรมการโรคติดต่อจังหวัดนครพนม ครั้งที่ 2/2569 เพื่อติดตามการขับเคลื่อนการป้องกันควบคุมโรคจากสัตว์สู่คนและการตอบโต้ภาวะฉุกเฉิน วันที่ 17 ก.ย. 2569 (ที่มา: เพจเฟซบุ๊ก ‘งานประชาสัมพันธ์ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดนครพนม’)

ติดเชื้อแล้วกี่วันถึงแสดงอาการ

ในเหตุการณ์ที่ จ.นครพนม รายงานข่าวได้กล่าวถึงความเห็นของสามีผู้ตาย ที่ไม่เชื่อว่าภรรยาจะเสียชีวิตจากโรคพิษสุนัขบ้าแม้จะได้รับการยืนยันจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เนื่องจากไม่พบอาการผิดปกติที่ชัดเจนหลังถูกสุนัขกัด อย่างไรก็ตาม ข้อมูลจากกรมควบคุมโรคระบุว่า ผู้ติดเชื้ออาจแสดงอาการอย่างรวดเร็วคือผ่านไป 4 วัน แต่อย่างช้าอาจทิ้งระยะเวลานานถึง 1 ปี แต่โดยเฉลี่ยจะอยู่ที่ช่วง 3 สัปดาห์ – 4 เดือน โดยการที่ผู้ติดเชื้อแต่ละรายมีระยะเวลาทิ้งช่วงก่อนแสดงอาการไม่เท่ากัน มาจากหลายเหตุปัจจัย ดังนี้

  1. จำนวนเชื้อที่เข้าไป หากบาดแผลใหญ่ ลึก หรือมีหลายแผล ย่อมมีโอกาสที่เชื้อจะเข้าไปได้มาก
  2. ตำแหน่งที่เชื้อเข้าไป หากอยู่ใกล้สมองมาก เชื้อก็จะเดินทางไปถึงสมองได้เร็ว แต่หากน้ำลายถูกผิวหนังปกติโดยไม่มีรอยข่วนหรือบาดแผลจะไม่มีโอกาสติดโรค ส่วนการติดต่อโดยการหายใจมีโอกาสน้อยมาก ยกเว้นมีจำนวนไวรัสในอากาศเป็นจำนวนมาก เช่น ในถ้ำค้างคาว นอกจากนั้นอาจติดต่อผ่านการกินได้หากมีบาดแผลภายในช่องปากและหลอดอาหาร ซึ่งจะพบในกรณีสัตว์ที่กินเนื้อสัตว์ที่ป่วยตายใหม่ ๆ
  3. อายุของผู้ติดเชื้อ เด็กและคนชราจะมีความต้านทานของโรคต่ำกว่าคนหนุ่มสาว
  4. ความรุนแรงของเชื้อ เชื้อจากสัตว์ป่าอันตรายกว่าสัตว์เลี้ยง ขณะที่สุนัขและแมวที่ป่วยด้วยโรคพิษสุนัขบ้าสามารถแพร่เชื้อได้ก่อนแสดงอาการ เพราะเชื้อจะออกมาในน้ำลายเป็นระยะ ๆ ประมาณ 1-7 วัน ก่อนแสดงอาการ
โลโก้ World Rabies Day 2026 ขององค์การอนามัยโลก

พิษสุนัขบ้ากับหน้าร้อน

ความเชื่อหนึ่งที่ส่งต่อกันมาปากต่อปากคือ พิษสุนัขบ้าเป็นโรคที่พบได้เฉพาะในฤดูร้อน ซึ่งไม่เป็นความจริง และมีความพยายามจากผู้เกี่ยวข้องในการหักล้างความเชื่อนี้มาหลายครั้ง เช่น น.สพ.นนทษิต ชุติญาณวัฒน์ โรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน กล่าวในบทความ ‘โรคพิษสุนัขบ้า ไม่ได้จำกัดเฉพาะหน้าร้อนเท่านั้น’ เมื่อเดือน เม.ย. 2568 ว่า หลายคนเข้าใจว่าโรคพิษสุนัขบ้า เกิดเฉพาะฤดูร้อนหรือหน้าร้อนเท่านั้น ซึ่งเป็นความเข้าใจที่ไม่ถูกต้อง

“จริง ๆ แล้วโรคนี้พบได้ในทุกฤดู เพียงแต่ในช่วงหน้าร้อนมีปัจจัยของอากาศที่ทำให้เห็นได้ค่อนข้างชัดว่าสุนัขมีพฤติกรรมเปลี่ยนไป คนจำนวนไม่น้อยจึงเข้าใจว่าโรคพิษสุนัขบ้าเกิดเฉพาะหน้าร้อนเท่านั้น คนที่เลี้ยงสุนัขจึงนำสุนัขไปฉีดวัคซีนป้องกันโรคกลัวน้ำในช่วงหน้าร้อน ทั้ง ๆ ที่สามารถนำสุนัขไปฉีดวัคซีนได้ทุกฤดูตามที่ครบวงรอบการฉีดวัคซีน” น.สพ.นนทษิตกล่าว

เดือน มี.ค. 2568 นพ.ทวีชัย วิษณุโยธิน ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 นครราชสีมา ได้ออกมาเตือนว่าโรคพิษสุนัขบ้าเป็นโรคที่สามารถพบได้ตลอดทั้งปี ไม่ได้เกิดเฉพาะช่วงหน้าร้อนอย่างที่หลายคนเข้าใจ เพียงแต่อากาศร้อนทำให้สัตว์เลี้ยงเกิดอาการหงุดหงิดได้ง่าย ผู้ที่ใกล้ชิดสัตว์จึงมีโอกาสเสี่ยงถูกกัดได้บ่อย นอกจากนี้ เมื่อสัตว์หงุดหงิดก็อาจทำให้สัตว์กัดกันเอง จนทำให้สัตว์ตัวอื่นติดเชื้อไปด้วย

รวมถึงข้อมูลจาก คลินิกภูมิคุ้มกันในสัตว์เลี้ยง สถานเสาวภา เมื่อวันที่ 5 มั.ค. 2569 อธิบายว่า โรคพิษสุนัขบ้าสามารถระบาดได้ทุกฤดูกาล ทั้งหน้าร้อน หน้าฝน หน้าหนาว แต่ที่คนส่วนใหญ่เข้าใจว่าโรคพิษสุนัขบ้าจะมาช่วงหน้าร้อน เพราะเวลาอากาศร้อน สัตว์ส่วนใหญ่ โดยเฉพาะสุนัขหรือแมวจะมีความหงุดหงิดมากกว่าปกติ ทำให้มีโอกาสกัดกันเอง แพร่โรคได้ หรือมีโอกาสมากัดคนได้เยอะขึ้น

วันที่ 16 ก.ย. 2569 เจ้าหน้าที่สำนักงานปศุสัตว์อำเภอปลาปาก ลงพื้นที่ฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าให้กับสัตว์เลี้ยงในพื้นที่ ต.ปลาปาก อ.ปลาปาก จ.นครพนม (ที่มา: เพจเฟซบุ๊ก ‘ข่าว สนง.ปศุสัตว์จังหวัด นครพนม’)

เลี้ยงสัตว์อย่างรับผิดชอบ โดนกัดอย่าชะล่าใจ

ที่ผ่านมาทางกรมควบคุมโรคได้รณรงค์อย่างต่อเนื่องว่า ผู้ที่เลี้ยงสัตว์โดยเฉพาะสุนัขและแมว ควรนำสัตว์เลี้ยงไปฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าเมื่อสัตว์เลี้ยงมีอายุ 2-4 เดือนขึ้นไป และฉีดซ้ำทุกปี ส่วนผู้ที่ถูกสัตว์กัด ข่วนหรือเลีย แม้มีบาดแผลเพียงเล็กน้อยก็ห้ามชะล่าใจ ต้องรีบล้างแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่ทันที จากนั้นใส่ยาฆ่าเชื้อแล้วรีบไปพบแพทย์เพื่อรับการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า และต้องฉีดให้ครบชุดอย่างเคร่งครัดตามคำแนะนำของแพทย์ เพราะหากปล่อยไว้จนเริ่มแสดงอาการจะไม่สามารถรักษาได้และเสียชีวิตในที่สุด อีกทั้งย้ำว่า สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกวัยสามารถติดเชื้อได้ ดังนั้นแม้จะเป็นลูกสัตว์เลี้ยงขนาดตัวยังเล็ก ๆ หากถูกกัดก็ต้องดำเนินการแบบเดียวกัน และหากทำได้ ควรกักสัตว์ที่กัดไว้เป็นเวลาประมาณ 10 วัน เพื่อสังเกตอาการ ซึ่งหากสัตว์ตายในระหว่างถูกกักให้รีบแจ้งปศุสัตว์ในพื้นที่ เพื่อส่งตรวจหาโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์ด้วย

กรมควบคุมโรคยังให้คำแนะนำเพื่อลดความเสี่ยงจากการถูกสัตว์กัด เรียกว่า ‘คาถา 5 ย.’ ประกอบด้วย

  1. อย่าแหย่ ไม่แหย่หรือทำให้สัตว์โกรธและตกใจ
  2. อย่าเหยียบ ไม่เหยียบหาง ตัว หรือส่วนต่าง ๆ ของสัตว์
  3. อย่าแยก ไม่ใช้มือเปล่าแยกสัตว์ที่กำลังกัดกัน
  4. อย่าหยิบ ไม่หยิบชามอาหารหรือรบกวนสัตว์ขณะกำลังกิน
  5. อย่ายุ่ง หลีกเลี่ยงการเข้าใกล้สัตว์ที่ไม่รู้จักหรือไม่ทราบประวัติ

คลิปนักเรียนนายสิบทหารบกไทยเดินทางไกลถูกนำไปอ้างเท็จว่าเป็นภาพทหารกัมพูชาเติมกำลังพล

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: คลิปทหารกัมพูชาเติมกำลังพล 

❌ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เนื้อหาเท็จ** เป็นคลิปการฝึกของนักเรียนนายสิบของไทย 

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 20 ก.ย. 2569 บัญชีเฟซบุ๊ก ‘แม็ก เล่าข่าว’ โพสต์คลิปวิดีโอความยาว 11 วินาที มีใบหน้าชายคนหนึ่งพูดภาษาเขมร ซ้อนทับกับภาพการเดินแถวของทหารกลุ่มหนึ่งในป่า ฝังข้อความ “เขมรเติมกำลังพล ปุ๋ยล็อตใหม่” ส่วนเสียงพูดของชายในคลิป ใช้ AI (Gemini) แปลได้ว่า “มาถึงกันแล้วเหรอ วันนี้เป็นวันสุดท้ายของพวกแก” (ลิงก์บันทึก)

คลิปนี้มียอดการดูมากกว่า 13,000 ครั้ง และแชร์มากกว่า 40 ครั้ง ณ วันที่ 21 ก.ย. 2569  

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: เมื่อค้นหาด้วย Google Lens พบว่า คลิปนี้เคยถูกโพสต์บนเพจ ‘เลียงผาขาแข็ง’ เมื่อวันที่ 16 และ 25 มิ.ย. 2569 คำบรรยายและแฮชแท็กสรุปได้ว่าเป็นการเดินทางไกลระหว่างการฝึกของนักเรียนนายสิบทหารบกรุ่นที่ 30 ปีการศึกษา 2569  ซึ่งเพจ ‘เลียงผาขาแข็ง’ มีผู้ติดตามมากกว่า 1 แสนบัญชี มักโพสต์ภาพและคลิปวิดีโอการฝึกและกิจกรรมต่าง ๆ ของนักเรียนนายสิบทหารบกโดยแอดมินเพจเป็นครูฝึกนักเรียนนายสิบ กองร้อยนักเรียนนายสิบที่ 2 กองพันนักเรียนนายสิบที่ 3 (พัน.3 ร้อย.2) ซึ่งมีเลียงผาเป็นสัญลักษณ์ของหน่วยซึ่งรู้จักกันในชื่อ “กองร้อยเลียงผา” 

ก่อนหน้านี้ช่วงเดือน ก.ค. 2569 โคแฟคพบคลิปดังกล่าวถูกนำไปอ้างเท็จในต่างประเทศว่าทหารกองทัพจีนเคลื่อนกำลังเข้ามาในรัฐอรุณาจัลประเทศ ซึ่งเป็นมลรัฐของอินเดียที่ติดกับชายแดนของจีน ซึ่งสื่ออินเดียยืนยันว่าเป็นข่าวลวง ขณะที่ในเวลานั้นโคแฟคก็ได้รับคำยืนยันจากเจ้าของเพจ ‘เลียงผาขาแข็ง’ ว่าเป็นคลิปการฝึกเดินทางไกลและพักแรมตามหลักสูตรของนักเรียนนายสิบในประเทศไทย

เราเตอร์สัญญาณ Wi-Fi ระเบิด เกิดจากอะไร-ป้องกันได้อย่างไร?

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: เราเตอร์สัญญาณ Wi-Fi ระเบิด เกิดจากอะไร

ℹ️ ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: ผู้เชี่ยวชาญระบุ กรณี Router/Wi-Fi ไหม้ แต่ปลั๊กไม่เสียหายและเบรกเกอร์ไม่ตัด อาจเกิดจากความผิดปกติภายใน Router หรือ Adapter อุปกรณ์เสื่อม จุดต่อหลวม หรือการเกิดอาร์ก ทำให้เกิดความร้อนสูงเฉพาะจุดจนวัสดุติดไฟ

📝 เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 15 ก.ย. 2569 มีผู้ตั้งกระทู้ในเว็บไซต์ pantip.com โดยโพสต์ภาพกล่องเราเตอร์กระจายสัญญาณ (Wi-Fi router) เกิดระเบิดและมีร่องรอยไฟไหม้ แต่ปลั๊กไฟไม่เสียหาย และเบรกเกอร์ไม่ตัด พร้อมตั้งคำถามว่าเกิดขึ้นได้อย่างไรและจะป้องกันได้อย่างไร

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: วันที่ 17 ก.ย. 2569 ดร.สุพรรณ ทิพย์ทิพากร หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมไฟฟ้า คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ให้ข้อมูลกับโคแฟคเกี่ยวกับกรณีนี้ว่า กรณี Router/Wi-Fi ไหม้ แต่ปลั๊กไม่เสียหายและเบรกเกอร์ไม่ตัดอาจเกิดจากความผิดปกติภายใน Router หรือ Adapter อุปกรณ์เสื่อม จุดต่อหลวม หรือการเกิดอาร์ก ทำให้เกิดความร้อนสูงเฉพาะจุดจนวัสดุติดไฟได้ ทั้งที่กระแสและระยะเวลาที่ไหลผ่านเบรกเกอร์ยังไม่ถึงเงื่อนไขให้ตัด

โดยเซอร์กิตเบรกเกอร์ขนาดเล็ก (Miniature Circuit Breaker) มีหน้าที่ป้องกันกระแสเกิน ทั้งจากโหลดเกินและลัดวงจร แม้ภายในจะมีกลไกตัดด้วยความร้อน แต่เป็นการตอบสนองต่อกระแสที่ไหลผ่านตัวเบรกเกอร์ ไม่ได้ตรวจจับความร้อนที่เกิดขึ้นใน Router หรือ Adapter โดยตรง

ดังนั้นการที่ ‘อุปกรณ์ไหม้แต่เบรกเกอร์ไม่ตัด’ จึงเป็นกรณีที่เกิดขึ้นได้ อย่างไรก็ตาม จากภาพหลังเกิดเหตุเพียงอย่างเดียว ยังไม่สามารถยืนยันได้ว่า Router หรือ Adapter เป็นจุดเริ่มต้นของไฟไหม้

ส่วนสายดินและอุปกรณ์ตัดกระแสไฟฟ้า (RCD/RCBO) มีความสำคัญ แต่ไม่ได้ป้องกันไฟไหม้ได้ทุกกรณี สายดินเป็นส่วนหนึ่งของการป้องกันอันตรายจากไฟฟ้าดูด ส่วน RCD/RCBO ช่วยตัดเมื่อมีกระแสไฟรั่ว แต่หากเกิดความร้อนภายในอุปกรณ์โดยไม่มีกระแสไฟรั่ว ส่วนตรวจจับไฟรั่วก็อาจไม่ตัด ดังนั้นในกรณีนี้การเพิ่มสายดินเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ แต่ควรตรวจทั้ง Router, Adapter, เต้ารับ, จุดต่อสาย, สายไฟ และอุปกรณ์ป้องกันของวงจร รวมทั้งเลือกอุปกรณ์ที่ได้มาตรฐานความปลอดภัยที่เกี่ยวข้อง

ภาพเหตุไฟไหม้งานเทศกาลดนตรีที่เบลเยียมปี 68 ถูกนำมาสร้างความเข้าใจผิด-หลอกล่อให้เข้าเว็บไซต์ไม่ปลอดภัย

กองบรรณาธิการโคแฟค

❓เนื้อหาที่ตรวจสอบ: ภาพและข่าวเหตุไฟไหม้ใหญ่ วันที่ 15 ก.ย. 2569 

❌ผลการตรวจสอบข้อเท็จจริง: **เนื้อหาเท็จ** เป็นการนำภาพเหตุการณ์ไฟไหม้ในเบลเยียมปี 2568 และไฟไหม้ในไทยช่วงต้นเดือนสิงหาคม 2569 มาหลอกลวงว่าเป็นเหตุการณ์ปัจจุบัน

📝เนื้อหาโดยสรุป: วันที่ 15 ก.ย. 2569 บัญชีเฟซบุ๊ก ‘ข่าวด่วนวันนี’ ซึ่งเป็นแอดมินของกลุ่มเฟซบุ๊ก ‘ข่าวสดแจ้งข่าว ทันเหตุการณ์’ โพสต์ภาพและข้อความในกลุ่มที่ทำให้เข้าใจว่าเกิดเหตุไฟไหม้ใหญ่เมื่อวันที่ 15 ก.ย.

โพสต์ดังกล่าวประกอบด้วยภาพเปลวเพลิงกำลังลุกไหม้เป็นวงกว้างในสถานที่แห่งหนึ่ง และบรรยายภาพว่า “เมื่อไม่กี่ชั่วโมงที่ผ่านมา” พร้อมแนบลิงก์เว็บไซต์ในช่องแสดงความคิดเห็น 

🔎 โคแฟคตรวจสอบ: จากการค้นหาด้วย Google Lens พบว่า ภาพเหตุเพลิงไหม้ที่โพสต์ในเฟซบุ๊กเป็นภาพเหตุเพลิงไหม้ในเทศกาลดนตรี Tomorrowland 2025 ที่เบลเยียม เมื่อวันที่ 16 ก.ค. 2568 ตามการรายงานของสื่อมวลชน เช่น The Hollywood Reporter, Rolling Stone, The Guardian, Deutsche Welle โดยไม่มีรายงานผู้ได้รับอันตราย 

ส่วนภาพและเนื้อหาในเว็บไซต์ที่แนบมาพบว่ามาจาก 2 เหตุการณ์ คือ

1) เหตุเพลิงไหม้ร้านอาหาร ถนนพรานนก-พุทธมณฑลสาย 4 แขวงบางพรม เขตตลิ่งชัน กรุงเทพฯ วันที่ 9 ส.ค. 2569 มีรายงานผู้บาดเจ็บ 5 ราย (อ้างอิง: มติชน และ อมรินทร์ทีวี)

2) เหตุเพลิงไหม้อู่ซ่อมรถภายในซอยรัชดาภิเษก 36 แยก 11 กรุงเทพฯ วันที่ 2 ส.ค. 2569 ไม่มีรายงานผู้ได้รับอันตราย (อ้างอิง: ฐานเศรษฐกิจ และ เดลินิวส์)

⚠️ ข้อสังเกตโคแฟค: บัญชีเฟซบุ๊ก ‘ข่าวด่วนวันนี’ ซึ่งปรากฏชื่อเป็นแอดมินของกลุ่มเฟซบุ๊ก ‘ข่าวสดแจ้งข่าว ทัน​เหตุการณ์’ กลุ่มสาธารณะที่มีสมาชิกมากกว่า 120,000 บัญชี มักโพสต์ข้อความเท็จ บิดเบือนหรือสร้างความเข้าใจผิดเกี่ยวกับเหตุภัยพิบัติ เช่น แผ่นดินไหว สะพานถล่ม อุบัติเหตุรถยนต์ เช่น เมื่อวันที่ 11 ก.ย. 2569 บัญชีผู้ใช้เฟซบุ๊กรายนี้ได้โพสต์เนื้อหาเท็จว่าเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่และมีการเตือนภัยสึนามิ ซึ่งโคแฟคตรวจสอบแล้วพบว่าเป็นเนื้อหาเท็จ

เกือบทุกโพสต์จะแนบลิงก์ไปยังเว็บไซต์ที่นำเสนอเนื้อหาเลียนแบบข่าว โดยนำข่าว/เหตุการณ์ในต่างประเทศมาบิดเบือนให้เข้าใจว่าเป็นเหตุการณ์ปัจจุบันหรือเหตุการณ์ที่เกิดในประเทศไทย หน้าเว็บไซต์มีโฆษณาแพลตฟอร์มการลงทุนออนไลน์ ผู้ใช้โซเชียลมีเดียควรระวังเนื้อหาจากบัญชีและกลุ่มเฟซบุ๊กเหล่านี้

เวทีรวมพลคนเช็กข่าวถกเสียงกลุ่มชาติพันธุ์ ชี้ภาพจำทำลายสิ่งแวดล้อมฝังลึก แนะดึงข้อมูลใส่ AI ระดับชาติลดอคติสังคม

รายการรวมพลคนเช็กข่าว ตอนที่ 50 ในหัวข้อ “เสียงจากกลุ่มชาติพันธุ์ ความจริงด้านสิ่งแวดล้อมในยุค AI” ได้หยิบยกประเด็นข้อเท็จจริงด้านสิ่งแวดล้อม วิถีชีวิต และสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์มาพูดคุยแลกเปลี่ยน ดำเนินรายการโดย สุชัย เจริญมุขยนันท พร้อมด้วยผู้ร่วมสนทนา ได้แก่ พลินี เสริมสินสิริ ผู้ประสานงานโคแฟค (ประเทศไทย) และณัฏฐชัย คำภีรภาพ ผู้ช่วยวิจัยจาก Asia Centre

พลินี เสริมสินสิริ ผู้ประสานงานโคแฟค (ประเทศไทย) ระบุว่า สังคมมักเชื่อมโยงกลุ่มชาติพันธุ์เข้ากับประเด็นดิน น้ำ ป่า และทรัพยากรธรรมชาติ ทว่าเรื่องราวมักถูกมองผ่านสายตาคนภายนอกและบันทึกไว้ในโลกออนไลน์ โคแฟคจึงให้ความสำคัญกับการตรวจสอบข้อมูลควบคู่ไปกับการสร้างนิเวศสื่อที่ดี เพื่อเปิดพื้นที่รับฟังเสียงสะท้อนจากคนตัวเล็กตัวน้อยและทำความเข้าใจข้อเท็จจริงอย่างรอบด้าน

ด้าน ณัฏฐชัย คำภีรภาพ ผู้ช่วยวิจัยจาก Asia Centre กล่าวถึงผลการทำงานวิจัยที่ได้รวบรวมมุมมองของกลุ่มชาติพันธุ์ว่า ในมุมมองของผู้วิจัยพบว่า ในอดีตภาครัฐมีแนวคิดมองกลุ่มชาติพันธุ์เป็นคนนอก แม้ปัจจุบันกระแสนี้จะลดลงและสื่อไม่ได้มุ่งเน้นเท่าเดิม แต่ภาพจำที่มองว่ากลุ่มชาติพันธุ์เป็นผู้ร้าย เป็นผู้เผาป่าหรือตัดไม้ทำลายป่ายังคงฝังลึก ผู้วิจัยมองว่าเป็นเพราะสื่อมีส่วนช่วยตอกย้ำภาพเหล่านี้ ขณะที่การผลิตสารคดีเชิงลึกที่สร้างความเข้าใจต่อวิถีชีวิตและอัตลักษณ์ของกลุ่มชาติพันธุ์มีต้นทุนสูง ต้องใช้ความรู้ความเข้าใจที่ลึกซึ่งและใช้เวลาในการผลิตนาน ทำให้เนื้อหาเหล่านี้มีจำนวนน้อย

นอกจากนี้ ในมุมมองของผู้วิจัยยังตั้งข้อสังเกตว่าอาจมีเรื่องผลประโยชน์ของกลุ่มทุนภาคเอกชน จนนำไปสู่การกล่าวโทษกลุ่มชาติพันธุ์เพื่อฟอกเขียวและสร้างความชอบธรรมให้แก่ตนเอง

ณัฏฐชัยอธิบายถึงประเด็นข้อมูลบิดเบือนด้านสิ่งแวดล้อมที่เชื่อมโยงกับกลุ่มชาติพันธุ์ว่า สิ่งที่พบไม่ใช่การสร้างข้อมูลเท็จทั้งหมด แต่มักเป็นการหยิบยกข้อเท็จจริงเพียงบางส่วน เช่น การจับกุมกรณีเผาป่าหรือใช้พื้นที่ผิดกฎหมาย แล้วนำมาเหมารวมว่ากลุ่มชาติพันธุ์ทั้งหมดเป็นผู้กระทำผิด ซึ่งการใช้ความจริงด้านเดียวประกอบกับการที่ผู้รับสารมีอคติอยู่เดิม ทำให้ผู้คนปักใจเชื่อข้อมูลด้านเดียวต่อ ๆ ไป และส่งผลกระทบต่อภาพลักษณ์ของกลุ่มชาติพันธุ์ในระยะยาว ขณะเดียวกัน แม้กลุ่มชาติพันธุ์จะพยายามสื่อสารผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์ แต่ก็ยังเผชิญอุปสรรคทั้งจากความสนใจของผู้ใช้งาน ข้อจำกัดด้านโครงสร้างพื้นฐาน และการเข้าถึงอินเทอร์เน็ต

สำหรับแนวทางการตรวจสอบความจริงท่ามกลางข้อมูลที่ไม่ตรงกันระหว่างรัฐและชุมชนนั้น ณัฏฐชัยให้ความเห็นว่า ไม่ควรด่วนสรุปหรือเหมารวมว่าข้อมูลของฝ่ายใดถูกทั้งหมดหรือผิดทั้งหมด เนื่องจากอาจมีข้อมูลบางส่วนที่ยังไม่ได้รับการปรับปรุงให้เป็นปัจจุบัน สังคมจึงจำเป็นต้องเปิดพื้นที่กลางให้ทุกภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ชุมชน นักวิชาการ และสื่อ ได้แลกเปลี่ยนกันอย่างโปร่งใส และผู้รับสารเองต้องใช้การรู้เท่าทันสื่อตรวจสอบข้อมูลจากหลายแหล่ง

เมื่อกล่าวถึงบทบาทของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์หรือ AI ณัฏฐชัยชี้ว่าอัลกอริทึมของสื่อสังคมออนไลน์มีผลอย่างมากในการคัดเลือกและกำหนดการมองเห็นเนื้อหาของผู้ใช้งาน ซึ่งมักทำให้ข้อมูลกระแสหลักปรากฏเด่นชัดกว่าข้อมูลของกลุ่มชาติพันธุ์ที่ขาดแคลนทรัพยากร ส่วนการพัฒนาโมเดลภาษาขนาดใหญ่ (LLM) ในระดับสากลมักอิงข้อมูลภาษาอังกฤษเป็นหลัก ในมุมมองของผู้วิจัย ประเทศไทยเปรียบเสมือนกลุ่มน้อยในเวทีเทคโนโลยีโลก และกลุ่มชาติพันธุ์ก็เป็นกลุ่มน้อยที่ซ้อนอยู่ภายในอีกชั้นหนึ่ง

ณัฏฐชัยยังแสดงมุมมองต่อข้อเสนอเรื่องการสร้างฐานข้อมูล AI ว่าควรออกแบบให้ข้อมูล ภูมิปัญญา และภาษาของกลุ่มชาติพันธุ์ถูกผนวกรวมเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของชุดข้อมูล AI ในระดับชาติ พร้อมแนะแนวทางความร่วมมือระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ สถาบันการศึกษา และคนรุ่นใหม่ เพื่อนำข้อมูลชุมชนเข้าไปเสริมในการพัฒนาเทคโนโลยี ซึ่งจะช่วยสร้างความเข้าใจและลดอคติในสังคมได้อย่างยั่งยืน

ส่วนข้อซักถามเกี่ยวกับกฎหมายส่งเสริมสิทธิชาติพันธุ์นั้น ณัฏฐชัยมองว่ากฎหมายเป็นเพียงก้าวแรกที่ช่วยเปิดประตูและคุ้มครองสิทธิไม่ให้ถูกลิดรอน แต่หัวใจสำคัญยิ่งกว่าคือการขับเคลื่อนในภาคประชาชน เพื่อสร้างความตระหนักรู้ร่วมกันในสังคมว่ากลุ่มคนดั้งเดิมเป็นคนไทยที่มีสิทธิเท่าเทียมกัน และไม่ควรถูกมองว่าเป็นภัยอันตรายอีกต่อไป

หมายเหตุ: รายงานชิ้นนี้สรุปความและเรียบเรียงด้วย AI (Gemini) และตรวจสอบความถูกต้องโดยกองบรรณาธิการโคแฟค

“ชาติพันธุ์” มีเสียงแต่ไม่ถูกได้ยิน ชวนสื่อ–AI เปิดพื้นที่เจ้าของวัฒนธรรมเล่าเรื่องตนเอง

วิทยากรเวทีนักคิดดิจิทัล  (Digital Thinkers Forum)  ครั้งที่ 36 ชี้อคติเริ่มจากการมองและเล่าเรื่องโดยขาดบริบท “ภาพเดียว–ข้อมูลด้านเดียว” อาจนำไปสู่การตีตราคนอยู่กับป่า ขณะที่สื่อดิจิทัลและ AI เป็นโอกาสให้กลุ่มชาติพันธุ์ลุกขึ้นเป็นเจ้าของเรื่องเล่า สร้างข้อมูลจากชุมชน ลดช่องว่างข่าวสาร ด้านโคแฟคย้ำหลัก “Fact–Free–Fair” แก้วิกฤตข้อมูลและสิ่งแวดล้อมต้องตั้งอยู่บนข้อเท็จจริงและความเป็นธรรม

13 กันยายน 2569 โคแฟค (ประเทศไทย) สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) Digital Democracy Initiative, International Media Support (IMS), ไทยพีบีเอส (Thai PBS), มูลนิธิฟรีดริช เนามัน ประเทศไทย, คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) และภาคีเครือข่าย ร่วมจัด เวทีนักคิดดิจิทัล วิทยากรเวทีนักคิดดิจิทัล  (Digital Thinkers Forum)  ครั้งที่ 36 “อัตลักษณ์ของพลเมืองชาติพันธุ์ในยุค AI: เรื่องเล่าและความเป็นจริงในสังคมไทย” ณ SCBX NEXT TECH สยามพารากอน เปิดพื้นที่ให้ตัวแทนกลุ่มชาติพันธุ์ นักสื่อสาร และนักวิชาการ แลกเปลี่ยนมุมมองถึงอคติ ภาพจำ และโอกาสในการใช้เทคโนโลยีเพื่อให้เจ้าของวัฒนธรรมสามารถบอกเล่าเรื่องราวและข้อเท็จจริงด้วยเสียงของตนเอง

ช่วง “เสียงจากผู้ไร้เสียง (Voices of the Voiceless)” ดำเนินรายการโดย อรรวี แตงมีแสง ผู้ก่อตั้งเพจ Natty Loves Myanmar โดย ทินภัทร ภัทรเกียรติทวี จากโพควา โปรดักชั่น กล่าวว่า การลดอคติต้องเริ่มจากการตระหนักก่อนว่าตัวเราเองอาจมีอคติ และตั้งคำถามว่าสิ่งที่เราเข้าใจนั้นเป็นความจริงเพียงใด รวมถึงส่งผลกระทบต่อผู้อื่นอย่างไร  โดยยกตัวอย่างภาพภูเขาหัวโล้นหรือพื้นที่ป่าที่ถูกถาง ซึ่งหากถูกนำเสนอเพียงภาพเดียวโดยปราศจากบริบท อาจทำให้ผู้รับสารเข้าใจว่าชุมชนที่อยู่กับป่าเป็นผู้ทำลายทรัพยากร ทั้งที่ในความเป็นจริงแต่ละชุมชนมีระบบจัดการพื้นที่ ทั้งที่อยู่อาศัย พื้นที่ทำกิน และพื้นที่ทางจิตวิญญาณ การเลือกใช้ภาพหรือข้อมูลเพียงบางส่วนจึงอาจนำไปสู่การเหมารวมและการเลือกปฏิบัติ

“โลกทัศน์สำคัญอย่างหนึ่งของคนอยู่กับป่าคือ ทุกสรรพสิ่งล้วนมีเจ้าของ มนุษย์เกิดมาเพียงชั่วขณะ เมื่อใช้ประโยชน์จากธรรมชาติก็ต้องรู้จักคืนกลับ ชีวิตจะสมดุลก็ต่อเมื่อป่าสมบูรณ์ หากชีวิตเราดีจากการใช้ทรัพยากรมากเกินไป แต่ธรรมชาติไม่สมบูรณ์ ชีวิตก็ไม่อาจสมบูรณ์ได้” ทินภัทรกล่าว

ทินภัทร ภัทรเกียรติทวี จากโพควา โปรดักชั่น

ด้าน โสภา แซ่หยาง จากม้งไซเบอร์ กล่าวว่า เรื่องราวเกี่ยวกับกลุ่มชาติพันธุ์จำนวนมากในอดีตถูกถ่ายทอดผ่านมุมมองของบุคคลภายนอก ขณะที่คนในชุมชนมีโอกาสสื่อสารข้อเท็จจริงและตัวตนของตนเองค่อนข้างจำกัด การเกิดขึ้นของสื่อดิจิทัลจึงเป็นโอกาสสำคัญ โดยเฉพาะการพัฒนาศักยภาพเยาวชนให้สามารถใช้ความถนัดของตนเองสร้างสรรค์งานและกลับมาพัฒนาบ้านเกิด ตัวอย่างหนึ่งคือการใช้สื่อออนไลน์เชื่อมโยงคนในชุมชน ทั้งการประชาสัมพันธ์กิจกรรมและประกาศหางานด้านการเกษตร งานช่าง และงานหัตถกรรม ทำให้เทคโนโลยีกลายเป็นเครื่องมือที่ตอบโจทย์ชีวิตประจำวัน ขณะเดียวกัน การเผยแพร่เรื่องราวของเยาวชนผ่านสื่อสังคมออนไลน์ยังช่วยเชื่อมโยงจากเด็กสู่ครอบครัว จากครอบครัวสู่ชุมชน และจากชุมชนไปสู่สังคมภายนอก

‘คนในชุมชนส่วนใหญ่ไม่ว่าผู้สูงวัย เด็กหรือเยาวชนทุกคนสามารถเข้าถึงสื่อกันได้อย่างทั่วถึงแล้ว ทำไมเราถึงไม่ใช้สื่อออนไลน์ประชาสัมพันธ์และการหางานที่เข้าถึงทุกคน และให้คนภายนอกรู้ด้วยว่าหมู่บ้านเราทันสมัยขึ้นแล้ว ถึงแม้จะไม่ใช่นวัตกรรมแบบใหม่จ๋าหรือทันสมัยที่สุด แต่มันก็ยังเป็นสิ่งที่ตอบโจทย์และช่วยอำนวยความสะดวกให้คนในชุมชนได้มากขึ้นจากเดิม’ โสภา กล่าว

โสภา แซ่หยาง จากกลุ่มนักพัฒนาชุมชน “ม้งไซเบอร์“

พนม ทะโน เครือข่ายสื่อชนเผ่าพื้นเมือง (IMN) กล่าวว่า คำว่า “Voiceless” ไม่ได้หมายความว่ากลุ่มชาติพันธุ์ไม่มีเสียง แต่หมายถึง “มีเสียง แต่เสียงนั้นไม่ค่อยถูกได้ยิน” ปัญหาที่ผ่านมาเกิดจากเรื่องราวเกี่ยวกับกลุ่มชาติพันธุ์จำนวนมากถูกบอกเล่าโดยผู้ที่ไม่ใช่เจ้าของวัฒนธรรม จึงมีทั้งข้อมูลที่ถูกต้องและคลาดเคลื่อน ไม่ว่าจะเกิดขึ้นโดยเจตนาหรือไม่ก็ตาม  โดยยกข้อมูลจากการศึกษาข่าวในหนังสือพิมพ์ช่วงหนึ่งเป็นเวลา 6 เดือน พบว่า ข่าวเกี่ยวกับกลุ่มชาติพันธุ์ร้อยละ 85 นำเสนอมุมมองจากเจ้าหน้าที่รัฐหรือนักวิชาการ ขณะที่มีเพียงร้อยละ 15 ที่สัมภาษณ์กลุ่มชาติพันธุ์โดยตรง สะท้อนความไม่สมดุลของแหล่งข่าว รวมถึงข้อจำกัดของสื่อส่วนกลางในการเดินทางเข้าถึงชุมชนในพื้นที่ห่างไกล IMN จึงทำหน้าที่เป็นตัวกลางเชื่อมโยงสื่อกับเครือข่ายชาติพันธุ์ เพื่อเปิดโอกาสให้เจ้าของวัฒนธรรมได้เป็นผู้ถ่ายทอดเรื่องราวของตนเอง พร้อมพัฒนาศักยภาพนักสื่อสารจากชุมชน โดยมีทีมกองบรรณาธิการและนักข่าวช่วยสนับสนุนกระบวนการผลิตเนื้อหา เพื่อเพิ่มความหลากหลายของเสียงและมุมมองในพื้นที่สื่อ

อรรวี แตงมีแสง ผู้ก่อตั้งเพจ Natty Loves Myanmar และ พนม ทะโน เครือข่ายสื่อชนเผ่าพื้นเมือง (IMN)

ภายในงานยังมีการเปิดตัวหนังสือ “thAI Media System: ปัญญาประดิษฐ์กับความเปลี่ยนแปลงของระบบสื่อไทย” ผลงานของ ดร.วศิน ปั้นทอง อาจารย์ประจำคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากกองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์ มีการศึกษาการเปลี่ยนแปลงของระบบและโครงสร้างสื่อไทยเมื่อ AI เข้ามามีบทบาท ตั้งแต่การใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยตรวจสอบข้อเท็จจริง ไปจนถึงข้อจำกัดและความท้าทายที่เกิดขึ้นกับผู้ตรวจสอบข้อมูล รวมทั้งสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างผู้เล่นเดิมและผู้เล่นใหม่ในระบบสื่อ ตลอดจนกลุ่ม “Newsfluencer” หรือผู้ผลิตและนำเสนอเนื้อหาข่าวผ่านช่องทางออนไลน์โดยไม่ได้เป็นนักข่าวในองค์กรสื่อแบบดั้งเดิม  รวมถึงประเด็น จริยธรรม AI ซึ่งจำเป็นต่อการกำกับการใช้เทคโนโลยีและการนำเสนอข้อมูลข่าวสารให้ถูกต้อง ปลอดภัย และเป็นประโยชน์ต่อสังคม โดย AI ไม่ได้มีบทบาทเพียงช่วยผลิตหรือเผยแพร่ข้อมูล แต่ยังส่งผลต่อโครงสร้างและระบบนิเวศสื่อโดยรวม

สุภิญญา กลางณรงค์ และ ดร.วศิน ปั้นทอง

ด้าน สุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งโคแฟค (ประเทศไทย) กล่าวปิดงานว่า เป้าหมายสำคัญของโคแฟคคือการสร้างสังคมที่ทุกคนเท่าทันข้อมูลโดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ภายใต้แนวคิด “Fact–Free–Fair” คือ การยืนอยู่บนข้อเท็จจริง (Fact) การมีเสรีภาพในการสื่อสารและแสดงออก (Free) และความเป็นธรรม (Fair)  ปัญหาข้อมูลบิดเบือน AI และวิกฤตสภาพภูมิอากาศล้วนเชื่อมโยงกัน แม้แต่การเติบโตของ AI เองก็มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม เนื่องจาก Data Center ต้องใช้ทั้งพลังงานและน้ำซึ่งกระทบต่อสภาพแวดล้อม

‘ทุกคนมีส่วนร่วมในการก่อมลพิษ เวลาแก้ปัญหาเราคงไม่โทษคนใดคนหนึ่ง เราคงจะต้องร่วมกันแก้ปัญหาไปด้วยกันบนพื้นฐานของการกลับมาดูข้อเท็จจริงว่าใครมีส่วนส่งผลต่อสภาพแวดล้อมมากที่สุดคนนั้นอาจต้องร่วมรับผิดชอบมากที่สุดลดหลั่นกันไป เป็นเรื่องที่ต้องหาความจริงร่วมกันต่อไปในการรับมือกับวิกฤติสภาพอากาศแปรปรวน ซึ่งอยู่ในอันดับต้นๆ ของความเสี่ยงโลก เช่นเดียวกับเรื่องข้อมูลบิดเบือนตามที่ World Economic Forum ระบุ’สุภิญญากล่าว

ชาติพันธุ์ถูกมองเป็น “คนอื่น” ต้นตออคติ–ตีตรา ชี้ AI เปิดโอกาสให้เจ้าของเรื่องเล่าสื่อสารความจริง

วิทยากรเวทีนักคิดดิจิทัล  (Digital Thinkers Forum)  ครั้งที่ 36 ชวนสังคมรื้อภาพจำ “ชาติพันธุ์ทำลายป่า” ชี้ข้อมูลที่ขาดบริบทและเสียงจากเจ้าของพื้นที่อาจนำไปสู่การเหมารวมและผลิตซ้ำอคติ ขณะที่ AI และสื่อดิจิทัลเป็นทั้งความเสี่ยงและโอกาสในการสร้างชุดข้อมูลใหม่ เปิดพื้นที่ให้กลุ่มชาติพันธุ์เป็นผู้บอกเล่าเรื่องราวของตนเอง

13 กันยายน 2569 โคแฟค (ประเทศไทย) สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) Digital Democracy Initiative, International Media Support (IMS), ไทยพีบีเอส (Thai PBS), มูลนิธิฟรีดริช เนามัน ประเทศไทย, คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) และภาคีเครือข่าย ร่วมจัด เวทีนักคิดดิจิทัล (Digital Thinkers Forum) ครั้งที่ 36 “อัตลักษณ์ของพลเมืองชาติพันธุ์ในยุค AI: เรื่องเล่าและความเป็นจริงในสังคมไทย” ณ SCBX NEXT TECH สยามพารากอน เปิดพื้นที่แลกเปลี่ยนถึงอคติ ข้อมูลบิดเบือน และบทบาทของเทคโนโลยีต่อการรับรู้เรื่องกลุ่มชาติพันธุ์ในสังคมไทย

ช่วงเสวนา “ข่าวลวง/ข่าวจริงต่อพลเมืองชาติพันธุ์ในประเด็นสภาพอากาศ” ดำเนินรายการโดย ดร.พิมพ์รภัช ดุษฎีอิสริยกุล ที่ปรึกษาโคแฟค (ประเทศไทย) โดย ปิ่นสุดา นามแก้ว เครือข่ายเด็กและเยาวชนต้นกล้าชนเผ่าพื้นเมือง สะท้อนปัญหาการบิดเบือนข้อมูลโดยเฉพาะในพื้นที่ออนไลน์ ที่ข่าวออกไปอย่างหนึ่งแต่ข้อเท็จจริงในพื้นที่เป็นอีกแบบหนึ่ง โดยเฉพาะเรื่องราวเกี่ยวกับสภาพอากาศยิ่งเป็นประเด็นเปราะบาง เพราะกลุ่มชาติพันธุ์เป็นชุมชนที่มีองค์ความรู้และทรัพยากรในการอยู่กับป่า อย่างกรณีไฟป่าหรือฝุ่น PM2.5 คนทั่วไปจะมองว่าคนพื้นที่สูงเป็นผู้เผาป่า ทั้งที่หลายชุมชนมีองค์ความรู้และระบบจัดการไฟของตนเอง  หรือการทำ “ไร่หมุนเวียน” ของชาวปกาเกอะญอ ซึ่งมีกระบวนการหมุนเวียนพื้นที่เพาะปลูกและพักฟื้นพื้นที่ แต่บ่อยครั้งถูกเข้าใจว่าเป็น “ไร่เลื่อนลอย” การนำเสนอโดยปราศจากบริบท จึงอาจทำให้สังคมเกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อนและนำไปสู่การตีตรากลุ่มชาติพันธุ์

ดร.พิมพ์รภัช ดุษฎีอิสริยกุล ที่ปรึกษาโคแฟค (ซ้าย) และ ปิ่นสุดา นามแก้ว เครือข่ายเด็กและเยาวชนต้นกล้าชนเผ่าพื้นเมือง

ณัฏฐชัย คำภีรภาพ ผู้ช่วยวิจัยจาก Asia Centre กล่าวถึงงานวิจัยที่พบว่า ปัญหาไม่ได้มีเพียงข้อมูลบิดเบือน (Disinformation) หรือข้อมูลคลาดเคลื่อน (Misinformation) แต่ยังรวมถึงการนำข้อมูลจริงมาใช้เพียงบางส่วนหรือขาดบริบทจนก่อให้เกิดผลกระทบ (Malinformation) โดยเฉพาะประเด็นสิ่งแวดล้อมและสิทธิในการจัดการทรัพยากร สื่อก็มีส่วนในการสร้างภาพจำว่ากลุ่มชาติพันธุ์เป็นพวกด้อยพัฒนาล้าหลัง ไม่ควรมีสิทธิหรือมีอำนาจตัดสินใจในพื้นที่อยู่อาศัยของตนเอง โดยตัวอย่างที่เกิดขึ้นในประเทศไทย เช่น โครงการทวงคืนผืนป่า ซึ่งรัฐพยายามบอกว่าทำเพื่อรักษาสิ่งแวดล้อมแต่กีดกันการมีส่วนร่วมของกลุ่มชาติพันธุ์ออกไป หรือการที่กลุ่มชาติพันธุ์ถูกมองว่าเป็นอาชญากรทำลายป่า แต่ข้อเท็จจริงคือการเผาส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับโครงการของรัฐหรือเอกชน

‘ผลกระทบต่อร่างกาย จิตใจ และการถูกขับไล่ออกจากพื้นที่ที่เป็นที่อยู่อาศัยดั้งเดิมของบรรพบุรุษ ซึ่งตรงนี้ก็มีผลอย่างหนึ่งคือทำให้ภูมิปัญญาของชนเผ่าพื้นเมืองถูกทำให้เลือนหายไปด้วย ซึ่งเรื่องนี้สำคัญมากเพราะการแก้ปัญหาสภาพภูมิอากาศจำเป็นต้องมีภูมิปัญญาเหล่านี้ ซึ่งภาครัฐพยายามที่จะเมินเฉย’ ณัฏฐชัย กล่าว

ณัฏฐชัย คำภีรภาพ ผู้ช่วยวิจัยจาก Asia Centre

พระมหานภันต์ สนฺติภทฺโท ประธานกรรมการมูลนิธิสถาบันการจัดการวิถีพุทธเพื่อสุขและสันติ (สกพ.) กล่าวว่า อคติจำนวนหนึ่งเกิดจากการสื่อสารและการผลิตซ้ำความเข้าใจเดิม ขณะที่ AI ซึ่งพัฒนาโดยมนุษย์ก็อาจรับและขยายอคติเหล่านั้นได้เช่นกัน แต่ในอีกด้านหนึ่ง เทคโนโลยีก็สามารถเป็นเครื่องมือสร้างการเปลี่ยนแปลงได้ หากมนุษย์ช่วยกันสร้างข้อมูลที่มีความหลากหลายและใช้เทคโนโลยีอย่างรู้เท่าทัน  อย่างในปี 2559 ได้ทุนไปเรียนที่อังกฤษ ได้ฟังปาฐกถาและได้รับรู้จากองค์ปาฐกว่า ‘อัลกอรึทึมมีอคติอย่างที่นึกไม่ถึง’ แล้วให้ผู้ฟังลองค้นหาคำว่า ‘Beautiful Baby’ ในอินเตอร์เน็ต ซึ่งพบว่าทุกคนล้วนได้ภาพเด็กทารกผิวขาว แต่เวลาผ่านไป 10 ปีแล้วลองค้นหาคำว่า Beautiful Baby อีกครั้งในปี 2569 ก็พบภาพทารกผิวสีได้มากขึ้น สะท้อนว่าอัลกอริทึมได้เปลี่ยนไปจากในอดีต ดังนั้นเราต้องช่วยกันทำให้อัลกอริทึมฉลาดขึ้นด้วยการใช้งานอย่างฉลาด และต้องย้ำว่าพี่น้องชาติพันธุ์ไม่ว่าที่ไหนบนโลกล้วนมีส่วนสำคัญในการรักษาโลกใบนี้ หวังว่าทุกท่านจะช่วยกันทำให้อคติต่อกลุ่มชาติพันธุ์หายไป

‘2 ปีก่อนอาตมาไปร่วมงานเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพที่โคลอมเบีย ขณะที่กำลังเดินอยู่ในงานมีพี่น้องชนเผ่าพื้นเมืองร้องไห้เพราะมีความกดดัน  ทำให้เขารู้สึกโดนกีดกันออกไป อาตมาให้กำลังใจเขา กรณีแบบนี้ถ้าช่วยกันโอบกอดความงดงามของความหลากหลายแล้วช่วยส่งเสริมในสิ่งที่เขารู้ดีอยู่แล้วให้ออกมาเป็นประโยชน์กับโลกใบนี้ อาตมาเชื่อว่าวิธีนี้ AI จะมาช่วยทำให้กระบวนการสร้างข่าวลวงโดนหักล้าง’ พระมหานภันต์กล่าว

ขณะที่ ชุตินธรา วัฒนกุล ที่ปรึกษาสมาคมผู้ผลิตข่าวออนไลน์ (SONP) ชี้ว่า สิ่งสำคัญในการนำเสนอข้อมูลคือ “บริบท” (Context) เพราะข้อเท็จจริงไม่ควรถูกแยกออกจากเงื่อนไขแวดล้อม โดยเฉพาะการรายงานข่าวเกี่ยวกับไฟป่าและกลุ่มชาติพันธุ์ สื่อจึงต้องตรวจสอบข้อมูลให้รอบด้าน และตระหนักว่าการเลือกใช้ข้อมูลหรือพาดหัวข่าวอาจมีส่วนสร้างหรือผลิตซ้ำอคติได้

‘เราไม่สามารถไปบังคับทุกคนได้ว่าคุณต้องเปิดกว้างยอมรับสิ่งที่มันมีความแตกต่างนะ อันนี้เราบอกไม่ได้ แต่ทุกวันนี้ทุกคนมีสื่ออยู่ในมือ อาจต้องช่วยกัน อาจต้องร่วมือกัน ในฐานะที่เราคิดว่าเราจะนำเสนอข้อเท็จจริงและข้อมูลที่ถูกต้อง’ ที่ปรึกษาสมาคมผู้ผลิตข่าวออนไลน์ กล่าว

ชุตินธรา วัฒนกุล ที่ปรึกษาสมาคมผู้ผลิตข่าวออนไลน์ (SONP)

ธาริณี สุรวรนนท์ ผู้จัดการทีม Agents of Change, UNDP Thailand กล่าวถึงปัญหาการใช้กระบวนการทางกฎหมายเพื่อจำกัดการมีส่วนร่วมของประชาชน หรือ SLAPP (Strategic Lawsuit Against Public Participation) ซึ่งอาจเกิดขึ้นกับชุมชนที่ออกมาสื่อสารประเด็นทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เช่น โพสต์ข้อความในสื่อสังคมออนไลน์แล้วถูกแจ้งความฐานหมิ่นประมาทจากบริษัทเอกชนที่ไปประกอบกิจการในพื้นที่แล้วปล่อยมลพิษ ซึ่งข้อหาหมิ่นประมาทตามกฎหมายไทยมีโทษทั้งอาญาถึงขั้นจำคุก สิ่งที่พบคือหลายคนไม่อยากต่อสู้คดีในชั้นศาลเพราะมีค่าใช้จ่าย เช่น ค่าทนายความ รวมถึงต้องเดินทาง การฟ้องคดีลักษณะนี้เจตนาของผู้ฟ้องจึงไม่ใช่การมุ่งหมายเอาผิดผู้ถูกฟ้อง เพียงต้องการให้ขอโทษหรือถอนคำพูด และหากดูองค์กรที่ฟ้อง หากเป็นภาคธุรกิจจะพบว่าธุรกิจเหมืองแร่กับธุรกิจพลังงานเป็นกลุ่มที่ใช้วิธีนี้มากที่สุด แน่นอนว่าเกี่ยวข้องกับประเด็นทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

ธาริณี สุรวรนนท์ ผู้จัดการทีม Agents of Change, UNDP Thailand

ขณะที่เรื่องของข่าวจริง – ข่าวลวง  UNDP มีโครงการทำป้องกันความรุนแรงบนโลกออนไลน์ โดยให้ผู้ที่เป็นหน้าด่านของข้อมูลข่าวสารไม่ว่าสื่อ เยาวชนที่ใช้อินเตอร์เน็ต ผู้นำชุมชน มีบทบาทสำคัญในการป้องกันข่าวลวง โดย UNDP ทำงานผ่านโครงการ Media Fellowship Program เป็นหัวข้อสำคัญที่พยายามผลักดัน พร้อมเสนอว่า การรับมือข้อมูลเท็จไม่ควรหยุดอยู่เพียงการหักล้างข่าวลวง แต่ควรสร้าง “ชุดข้อมูลทางเลือก” หรือ Counter Narrative ที่มีข้อเท็จจริงและมุมมองหลากหลาย เพื่อช่วยลดอคติและปิดช่องว่างของข้อมูล