ข่าวปลอมการเมืองชุกชุม จะตรวจสอบอย่างไร?
ในยุคที่ข้อมูลข่าวสารบนโลกออนไลน์แพร่สะพัดอย่างรวดเร็ว แม้จะไม่ใช่ช่วงเวลาเลือกตั้ง แต่ประเด็นทางการเมืองยังคงปรากฏและชุกชุมในหน้าฟีดโซเชียลมีเดียอยู่ตลอดเวลา
รายการ “โคแฟคสนทนา: รวมพลคนเช็กข่าว EP.53″ ในหัวข้อ “ข่าวปลอมการเมืองชุกชุม จะตรวจสอบอย่างไร?” โดยมี สุชัย เจริญมุขยนันท ทำหน้าที่ดำเนินรายการ พร้อมด้วย พลินี เสริมสินสิริ ผู้ประสานงานโคแฟค (ประเทศไทย) และอาจารย์สุทธิมนัส ชินอัครพงศ์ จากภาควิชานิเทศศาสตร์และสารสนเทศศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ได้ร่วมพูดคุยและวิเคราะห์การระบาดและรูปแบบของข่าวลวงทางการเมือง พร้อมแนะแนวทางการตรวจสอบอย่างละเอียดเพื่อไม่ให้ตกเป็นเหยื่อของการสร้างความเกลียดชังและความแตกแยกในสังคม
พลินี เสริมสินสิริ ได้สะท้อนมุมมองว่า แม้ไม่ได้อยู่ในช่วงเลือกตั้ง แต่เรื่องการเมืองเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของทุกคน ทั้งนโยบายพรรคการเมืองและบทบาทของรัฐบาล ทว่าในยุคสารสนเทศที่เดินอย่างรวดเร็ว ข่าวสารที่คลาดเคลื่อนหรือบิดเบือนมักถูกเผยแพร่เป็นระยะ ข้อมูลเหล่านี้เสี่ยงนำไปสู่ความเข้าใจผิด ความเกลียดชัง และความแตกแยก ไม่ว่าจะเป็นภาพหรือเสียงที่ถูกสร้างขึ้นเพื่อบิดเบือนความจริง โคแฟคจึงหยิบยกประเด็นนี้ขึ้นมาพูดคุยเพื่อให้ประชาชนรู้เท่าทันและมีวิธีตรวจสอบที่ถูกต้อง
ด้าน อ.สุทธิมนัสได้อธิบายถึงกลไกของข่าวปลอมว่า มักอาศัยการกระตุ้นอารมณ์ความรู้สึกของผู้รับสารอย่างรวดเร็วทันที เช่น การใช้คำว่า ‘สาปแช่ง’ หรือการพาดหัวว่าเป็น ‘ข่าวด่วน’ เพื่อดึงดูดความสนใจและข้ามกระบวนการใช้เหตุผล เนื่องจากเรื่องการเมืองใกล้ตัวและกระตุ้นอารมณ์ได้ง่าย ประชาชนจึงมักมีอคติส่วนตัวเข้ามาเกี่ยวข้องและคล้อยตามได้ง่าย
อ.สุทธิมนัสยกตัวอย่างเคสที่โคแฟคตรวจสอบ เช่น คลิปวิดีโอที่ระบุว่า “ข่าวด่วน ผู้ชุมนุมจากภาคใต้ อีสาน เหนือ และตะวันออกมารวมตัวกันแล้ว” พร้อมใช้คำบรรยายและภาพปลุกเร้าอารมณ์ แต่เมื่อตรวจสอบพบว่าภาพดังกล่าวแท้จริงแล้วคือภาพบรรยากาศคอนเสิร์ตใหญ่ของศิลปิน The Weeknd ที่สนามราชมังคลากีฬาสถาน ไม่ใช่การชุมนุมทางการเมือง
- อ่านรายงานการตรวจสอบข้อเท็จจริง: คลิปภาพประชาชนที่คอนเสิร์ต The Weeknd ที่ราชมังฯ ถูกนำมาสร้างความเข้าใจผิดว่าเป็นภาพการชุมนุม
- อ่านรายงานการตรวจสอบข้อเท็จจริง: คลิปการชุมนุมทางการเมืองปี 2566 ถูกนำมาอ้างเท็จว่าเป็นการชุมนุมสาปแช่งรัฐบาลอนุทิน
นอกจากนี้ยังพบการใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) เขียนคำบรรยายภาพหรือการติดแฮชแท็กหลาย ๆ คำเพื่อ ‘ปั่นอัลกอริทึม’ ให้คนเห็นเป็นจำนวนมาก แนวทางตรวจสอบในกรณีนี้คือการสังเกตรายละเอียดภาพ ตึกหรือสถานที่ในภาพว่าตรงกับความเป็นจริงหรือไม่ รวมถึงการใช้เครื่องมือตรวจสอบภาพย้อนกลับ (Reverse Image Search) และการตรวจสอบกับแหล่งข่าวสำนักอื่นว่ามีเหตุการณ์นั้นเกิดขึ้นจริงหรือไม่ หากไม่มีสำนักข่าวใดรายงานเลยย่อมสันนิษฐานได้ว่าเป็นข่าวเท็จ
สำหรับกรณีที่สอง เป็นคลิปวิดีโอการชุมนุมที่ระบุข้อความพาดหัวว่าเป็นการชุมนุมสาปแช่งรัฐบาลที่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ในกรณีนี้มีความซับซ้อนและยากกว่าเคสแรกเนื่องจากเป็นภาพเหตุการณ์ชุมนุมทางการเมืองจริง ๆ ทว่าไม่ใช่เหตุการณ์ปัจจุบันในปี 2567 แต่เป็นการนำภาพเหตุการณ์เก่าจากการชุมนุมในปี 2566 ของสำนักข่าวประชาไทมาวนซ้ำ นอกจากนี้ในแพลตฟอร์มติ๊กตอก ยังพบพฤติกรรมการนำคนมาบังหน้าจอ (foreground) เพื่ออำพรางจุดสังเกตหรือทำให้ตรวจสอบสถานที่ได้ยากขึ้น อ.สุทธิมนัสย้ำว่าวิธีการตรวจสอบคือต้องดูคลิปให้จบหลายรอบ สังเกตรายละเอียดในภาพ และตรวจสอบย้อนหลังกับแหล่งอ้างอิงที่น่าเชื่อถือ
ทางรายการยังได้เตือนถึงผลกระทบและความเสี่ยงของการแชร์ข่าวปลอมว่า นอกจากจะทำให้การรับรู้ข้อมูลข่าวสารของสังคมบิดเบือน ส่งผลต่อการตัดสินใจทางการเมืองที่สำคัญ และสร้างความแตกแยกในสังคมประชาธิปไตยแล้ว การนำข้อมูลเท็จเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ยังมีความผิดตามพระราชบัญญัติเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์อีกด้วย อีกทั้งยังทำให้ผู้แชร์สูญเสียความน่าเชื่อถือในสายตาคนรอบข้าง
ในช่วงท้ายรายการ สุชัย เจริญมุขยนันท และผู้ร่วมรายการเห็นตรงกันว่าก่อนจะแชร์ข้อมูลใด ๆ บนโลกออนไลน์ โดยเฉพาะข่าวสารการเมืองที่มักเร้าอารมณ์ได้ง่าย ผู้ใช้งานทุกคนต้องมีสติ รู้จักตรวจสอบภาพ สถานที่ พาดหัว แฮชแท็ก และแหล่งที่มาของข่าวให้รอบคอบ เพื่อป้องกันไม่ให้ตกเป็นเครื่องมือในการกระจายข่าวเท็จที่สร้างความเสียหายแก่สังคม และช่วยกันรักษาบรรยากาศการสื่อสารที่ถูกต้องและสร้างสรรค์ต่อไป
