โคแฟคร่วมยินดี 25 ปี สสส. สานพลังทุกภาคส่วนสร้างนวัตกรรมสุขภาพ ชูบทเรียนไทยสู่สากล ย้ำชุมชนต้องเป็นเจ้าของการเปลี่ยนแปลง
9 พฤศจิกายน 2569 สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) จัดงานครบรอบ 25 ปี ภายใต้แนวคิด “นวัตกรรมสร้างเสริมสุขภาพ 25 ปี สสส. เปลี่ยนชีวิตทุกคนบนผืนแผ่นดินไทย” ณ อาคารศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ งามดูพลี–สาทร กรุงเทพฯ โดยมีภาคีเครือข่ายจากหลากหลายภาคส่วนเข้าร่วมแสดงความยินดีและแลกเปลี่ยนมุมมองต่อบทบาทการสร้างเสริมสุขภาพของประเทศไทย ซึ่งโคแฟค (ประเทศไทย) ได้ร่วมแสดงความยินดี พร้อมชื่นชมการทำงานที่เชื่อมประสานความร่วมมือจากทุกภาคส่วน จนเกิดเป็นนวัตกรรมและกลไกการสร้างเสริมสุขภาพที่มีผลต่อคุณภาพชีวิตของประชาชนทั่วประเทศ
นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส. กล่าวว่า การเติบโตของ สสส. เปรียบเสมือนต้นไม้ที่มีรากแก้วสำคัญคือการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน เนื่องจาก สสส. ถูกออกแบบให้เป็นองค์กรที่ทุกคนรู้สึกถึงความเป็นเจ้าของ ผ่านกระบวนการร่วมคิด ร่วมทำ และร่วมขับเคลื่อนกับภาคีเครือข่ายตลอดระยะเวลา 25 ปี โดยมีเป้าหมายร่วมกันคือการทำให้คนไทยมีวิถีชีวิตและสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการมีสุขภาวะที่ดี
“ผลงานตลอด 25 ปีที่ผ่านมาไม่ได้เป็นความสำเร็จขององค์กรหรือบุคคลใดบุคคลหนึ่ง แต่เป็นผลจากการสะสมพลังของภาคีเครือข่ายที่ร่วมกันคิด วางแผน ออกแบบยุทธศาสตร์ และเป็นเจ้าของนวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาพที่เกิดขึ้น สอดคล้องกับวิสัยทัศน์ของ สสส. อย่างแท้จริง อย่างไรก็ตาม ยังมีประชาชนบางส่วนที่อาจไม่เข้าใจภารกิจและบทบาทขององค์กร จึงจำเป็นต้องร่วมกันสร้างความเข้าใจต่อไป” นพ.พงศ์เทพกล่าว
ด้าน นพ.สุรเชษฐ์ สถิตนิรามัย รองประธานกรรมการกองทุน สสส. คนที่ 2 กล่าวว่า การเดินทางมาถึงปีที่ 25 เปรียบได้กับการก้าวเข้าสู่วัยเบญจเพส ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ผ่านทั้งความสำเร็จและความท้าทาย แต่สิ่งสำคัญคือการกลับไปทบทวนหลักการสำคัญที่ทำให้ สสส. เกิดขึ้นและดำรงอยู่ได้ โดยเฉพาะกลไกการจัดเก็บรายได้จากระบบภาษีเพื่อวัตถุประสงค์เฉพาะ (Earmark Tax) ซึ่งเป็นรูปแบบการสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพที่มีใช้อยู่ในกว่า 80 ประเทศทั่วโลก ไม่ใช่เฉพาะประเทศไทย นอกจากนี้ อีกหนึ่งหลักการสำคัญคือการทำงานร่วมกันของภาคี 5 ภาคส่วน ได้แก่ ภาครัฐ ภาคเอกชน ภาควิชาการ ภาคท้องถิ่น และภาคประชาสังคม ซึ่งเป็นพลังสำคัญในการขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาพให้เกิดผลอย่างเป็นรูปธรรม
“ด้วยพลังของทุกภาคส่วนที่จะเรียนรู้จากวัย 25 ปีแล้วฟันฝ่าไปข้างหน้า ไม่ว่าลมจะแรง ต้นไม้นี้มีรากมีกิ่งที่แข็งแรง มีร่มเงาแล้วก็สร้างคุโณปการ แต่พายุแรงก็ต้องเข้าใจและต้องฟันฝ่าไปด้วยกันให้ได้” นพ.สุรเชษฐ์ กล่าว
ขณะที่ โอลิเวีย โคราซอน นิเวราส (Olivia Corazon Nieveras) ผู้เชี่ยวชาญอาวุโสด้านสาธารณสุข องค์การอนามัยโลก (WHO) ประจำประเทศไทย กล่าวปาฐกถาหัวข้อ “40 ปี กฎบัตรออตตาวา (Ottawa Charter): ถอดรหัสความสำเร็จการสร้างเสริมสุขภาพของไทยในมุมมอง WHO” โดยย้อนถึงจุดกำเนิดของกฎบัตรออตตาวาในปี 2529 ซึ่งวางหลักการสำคัญว่า การสร้างเสริมสุขภาพคือการทำให้ประชาชนมีศักยภาพในการควบคุมปัจจัยกำหนดสุขภาพของตนเอง ไม่ใช่เพียงการรักษาโรคเมื่อเกิดปัญหาสุขภาพแล้ว สำหรับประเทศไทยก่อนการก่อตั้ง สสส. ได้มีการขับเคลื่อนงานสาธารณสุขมูลฐานและการควบคุมยาสูบ รวมถึงการจัดตั้งมูลนิธิรณรงค์เพื่อการไม่สูบบุหรี่ ซึ่งดำเนินงานมาจนครบรอบ 40 ปี ก่อนจะพัฒนาสู่การจัดตั้ง สสส. ในปี 2544 และเกิดเป็นระบบนิเวศการสร้างเสริมสุขภาพที่เชื่อมโยงการทำงานของหลายภาคส่วน ต่อมาในปี 2548 ยังมีการประกาศกฎบัตรกรุงเทพฯ (Bangkok Charter) ซึ่งสะท้อนบทบาทของประเทศไทยในการร่วมขับเคลื่อนแนวคิดการสร้างเสริมสุขภาพในระดับนานาชาติ
โอลิเวียระบุว่า ปัจจัยสำคัญ 5 ประการที่จะทำให้หลักการของกฎบัตรออตตาวาเกิดผลในทางปฏิบัติ ได้แก่1. ความมุ่งมั่นทางการเมือง โดยต้องทำให้การสร้างเสริมสุขภาพเป็นส่วนหนึ่งของระบบกฎหมาย สถาบัน และนโยบาย รวมถึงการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง เพื่อคุ้มครองนโยบายด้านสุขภาพจากอิทธิพลทางการค้า 2. การมีกลไกทางการเงินที่ต่อเนื่องและยั่งยืน เพื่อสนับสนุนการวิจัย การรณรงค์ และการทำงานของเครือข่ายในระยะยาว 3. การเชื่อมโยงหลักฐานเชิงประจักษ์ไปสู่การปฏิบัติจริง พร้อมติดตามและประเมินผลอย่างต่อเนื่อง 4. การสานพลังความร่วมมือระหว่างภาควิชาการ ภาคประชาสังคม และภาคนโยบาย ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิด “สามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา” ที่ช่วยสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ และ5.การทำให้ชุมชนเป็นเจ้าของการเปลี่ยนแปลง โดยเปิดโอกาสให้ประชาชนร่วมตัดสินใจและแก้ไขปัญหาสุขภาพของตนเอง ไม่ใช่เป็นเพียงผู้รับบริการเท่านั้น ซึ่งประเทศไทยมีตัวอย่างที่ชัดเจนจากการทำงานของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) และการกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น
องค์การอนามัยโลก (WHO) ประจำประเทศไทย
สำหรับทิศทางการสร้างเสริมสุขภาพในระยะต่อไป โอลิเวียเสนอ 5 เรื่องสำคัญ ได้แก่ การวางสุขภาวะไว้เป็นศูนย์กลางของการพัฒนา การรักษาการลงทุนและสถาบันด้านการสร้างเสริมสุขภาพให้มีความต่อเนื่อง การสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาพและรับมือกับปัจจัยกำหนดสุขภาพที่เปลี่ยนแปลงไป ทั้งจากภาคธุรกิจ เทคโนโลยี และสิ่งแวดล้อม การเสริมพลังชุมชนโดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ตลอดจนการวัดผล เรียนรู้ และแบ่งปันบทเรียนที่ดีของประเทศไทยสู่สากล
ด้าน ดร.สุปรีดา อดุลยานนท์ อดีตผู้จัดการกองทุน สสส. กล่าวว่า บทบาทสำคัญของผู้จัดการกองทุนคือการเป็นผู้อำนวยความสะดวก เปิดพื้นที่ให้ความคิดเห็นจากผู้เกี่ยวข้องที่หลากหลายได้รับการนำไปสู่การวางแผนและการปฏิบัติจริง โดย สสส. ไม่เคยหยุดนิ่งหรือหยุดทบทวนการทำงาน แต่พยายามนำปัจจัยและความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในทุกมิติมาพิจารณาปรับปรุงแนวทางการดำเนินงานอยู่เสมอ ทั้งนี้ เปรียบเทียบการทำงานของ สสส. กับการสร้างวัดหรือมหาวิหาร โดยชี้ให้เห็นว่าคนทำงานแต่ละคนอาจมองสิ่งที่ตนเองกำลังทำแตกต่างกัน บางคนมองว่าเป็นเพียงการก่ออิฐฉาบปูน บางคนมองว่าเป็นการสร้างวัดขนาดใหญ่ แต่บางคนมองเห็นถึงการสร้างสิ่งที่มีคุณค่าและเป็นหมุดหมายให้คนรุ่นหลัง สิ่งสำคัญจึงอยู่ที่การมองให้เห็นความหมายและคุณค่าของงานในภาพรวม ไม่ใช่เพียงผลสำเร็จเฉพาะหน้า
จากการทบทวนบทเรียนการทำงานทั้งในประเทศและระดับสากล สสส. สามารถสรุปหลักการสำคัญที่เป็นเสาหลักขององค์กรได้ 4 ประการ ได้แก่ การมีกฎหมายและระบบภาษีเฉพาะ ซึ่งเป็นแหล่งทุนโดยตรงจากกิจกรรมหรือผลิตภัณฑ์ที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ ประการที่สอง คือการเป็นกองทุนสนับสนุนที่ทำหน้าที่หนุนเสริมให้เกิดการสร้างเสริมสุขภาพในวงกว้าง โดยไม่เข้าไปดำเนินการทุกอย่างด้วยตนเอง เพราะหัวใจสำคัญของการทำงานคือการเชื่อมโยงและสร้างพลังร่วมกับภาคีเครือข่ายที่หลากหลาย ประการที่สาม คือการมียุทธศาสตร์และมุ่งสร้างผลลัพธ์ด้านการสร้างเสริมสุขภาพ ซึ่งต้องมองไกลกว่าการรักษาพยาบาลและการใช้ยา โดยครอบคลุมถึงการผลักดันนโยบายสาธารณะ การสร้างสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาพ การเสริมความเข้มแข็งของชุมชน การเพิ่มทักษะให้ประชาชนสามารถดูแลสุขภาพตนเอง และการปรับระบบสุขภาพให้เน้นการสร้างสุขภาพมากกว่าการซ่อมแซมเมื่อเจ็บป่วยแล้ว ส่วนประการสุดท้าย คือความสุจริตของผู้ปฏิบัติงานและความโปร่งใสของระบบ โดยผู้ที่เกี่ยวข้องกับกองทุนต้องยึดมั่นในความสุจริต ขณะเดียวกัน การสร้างระบบตรวจสอบที่โปร่งใสต้องคำนึงถึงประสิทธิภาพและผลลัพธ์ที่ต้องการ ไม่ใช่เพียงการเพิ่มขั้นตอนหรือผลักทุกเรื่องเข้าสู่ระบบโดยปราศจากการใช้วิจารณญาณ
“สสส. เกิดมาเพื่อทำงานในสิ่งที่กว้างกว่าระบบบริการสุขภาพ ก็คือ ระบบสุขภาพ ครอบคลุมทุกภาคส่วนและประเด็นที่หลากหลาย ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะบุคลากรทางการแพทย์ จึงมีหลักคิดและเหตุผลรองรับจากแนวทางการสร้างเสริมสุขภาพที่มองสุขภาพเป็นเรื่องของทุกคนและทุกภาคส่วนในสังคม” ดร.สุปรีดากล่าว
