เสียงจากภาคีเครือข่าย 25 ปี สสส. ปรับวิธีคิด-เปลี่ยนพฤติกรรม ลดปัจจัยเสี่ยงสุขภาพ-ช่วยกลุ่มเปราะบางเข้าถึงสิทธิ์
9 พฤศจิกายน 2569 สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) จัดเสวนาหัวข้อ ‘นวัตกรรมสร้างเสริมสุขภาพ 25 ปี สสส. เปลี่ยนชีวิตทุกคนบนแผ่นดินไทย’ ดำเนินรายการโดย กฤษนะ ละไล ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของงานครบรอบ 25 ปี ณ อาคารศูนย์การเรียนรู้สุขภาวะ กรุงเทพฯ
ธนาวุฒิ ถาวรพราหมณ์ นายกเทศมนตรีเมืองปากพูน อ.เมือง จ.นครศรีธรรมราช กล่าวว่า เทศบาลเมืองปากพูนเป็นชุมชนกึ่งเมือง – กึ่งชนบท และยังมีชุมชนชายฝั่ง พื้นที่ 93.7 ตารางกิโลเมตร มีประชากรกว่า 4 หมื่นคน งานแรกที่ทำร่วมกับ สสส. คือการจัดทำฐานข้อมูลสำหรับนำไปใช้สร้างการมีส่วนร่วมและการเรียนรู้ร่วมกัน เพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงและรู้เท่าทันสถานการณ์ที่เกิดขึ้น
ข้อมูลที่ได้มีทั้งปัญหา ความต้องการ ทุนและศักยภาพ นำไปสู่การเกิดนวัตกรรม รวมถึงบูรณาการเข้ากับงานประจำขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) อีกทั้งยังมีเรื่องของการสื่อสารเพื่อรณรงค์และสร้างความตระหนักคิด ซึ่งมีผลต่อการเปลี่ยนวิธีคิด (Mindset) ของคน นำไปสู่การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและปรับเปลี่ยนสภาพแวดล้อมในพื้นที่ ลดปัจจัยเสี่ยง ซึ่งมีผลช่วยลดปัญหาค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพและสิ่งแวดล้อม
“ผมทำ 3 อย่าง แก้ปัญหา ‘โง่-จน-เจ็บ’ โดยการสร้างวิสัยทัศน์ ‘พลเมืองมีความรู้ อยู่อย่างไม่ยากจน สุขภาพคนแข็งแรง’ สำคัญที่สุดคือการทำประชากร (People) ให้เป็นพลเมือง (Citizen) กระบวนการมาจากการที่เราพูดคุยและตกลงกับ สสส. ตั้งแต่เบื้องต้นว่า สสส. มีเป้าแบบนี้ ผมก็มีเป้าแบบนี้ แต่สุดท้ายก็เป็นเป้าหมายเดียวกัน เราก็เลยมาทำทุกเรื่องที่เกี่ยวข้อง” นายกเทศมนตรีเมืองปากพูนกล่าว
นพ.ภัทรพล จึงสมเจตไพศาล ที่ปรึกษากระทรวงสาธารณสุข กล่าวว่า ต้องขอชื่นชมความสำเร็จของ สสส. ในการสร้างนวัตกรรม ไม่ว่าจะเป็นนวัตกรรมเชิงพื้นที่ อย่างที่เทศบาลเมืองปากพูน หรือเรื่องการรณรงค์ที่กระทรวงสาธารณสุขทำแล้วอาจไม่สร้างกระแสได้เป็นวงกว้างแบบที่ สสส. ทำ เช่น ‘ลดพุง ลดโรค’ คำนี้ทำให้ประชาชนมองเห็นภาพได้ง่าย ส่วนอาสาสมัครสาธารณสุขหมู่บ้าน (อสม.) และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขในภาพรวมก็สามารถร่วมสื่อสารไปด้วยกันกับ สสส. ได้ หรือคำว่า ‘งดเหล้าเข้าพรรษา’ สร้างความตื่นตัวในหมู่ประชาชนที่มีความตระหนักเรื่องการดูแลสุขภาพได้พอสมควร, คำว่า ‘ให้เหล้าเท่ากับแช่ง’ มองเห็นความเปลี่ยนแปลงได้ชัดเจนคือปัจจุบันกระเช้าของขวัญที่วางจำหน่ายในห้างสรรพสินค้าไม่นำเครื่องดื่มแอลกอฮอล์มาจัดรวมอย่างที่เคยเป็นมาในอดีต, คำว่า ‘ตักบาตรคิดถึงสุขภาพพระ’ เพราะเมื่อพุทธศาสนิกชนใส่บาตรบางทีก็ลืมนึกถึงเรื่องของโภชนาการ ซึ่งการสื่อสารของ สสส. ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมและค่านิยมในสังคม
“สสส. ได้คิดค้นงานวิจัย นวัตกรรม และผลักดันเข้าไปสู่ระบบสุขภาพของกระทรวงสาธารณสุขในหลายๆ เรื่อง รวมทั้งยังสนับสนุนให้หน่วยงานในสังกัดกระทรวงสาธารณสุขในการทำงานพัฒนาเชิงระบบ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการป้องกัน การส่งเสริมสุขภาพ แต่มิติสำคัญที่ สสส. จะต้องก้าวผ่าน คือไม่ใช่เพียงการพัฒนาภาคีเครือข่าย แต่ต้องทำให้ตอบได้ว่าประชาชนได้ประโยชน์อะไรบ้าง ไม่ใช่แต่ประเด็นปัจจัยเสี่ยงหรือการสร้างความเข้มแข็งของภาคีเครือข่าย แต่ที่สำคัญคือเรื่องของการที่จะมุ่งสู่เป้าหมายทำให้คนไทยมีสุขภาพดีที่อายุ 75 ปี หมายความว่าอายุ 75 ปี ไม่ติดบ้าน-ติดเตียง แต่ติดสังคม ออกมาใช้ชีวิตอย่างมีคุณภาพ” นพ.ภัทรพลกล่าว
วรรณา แก้วชาติ ผู้ประสานงานโครงการมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย กล่าวว่าเรื่องการรักษามีโรงพยาบาลรับผิดชอบ การส่งเสริมและป้องกันโรคมีสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) รับผิดชอบ แต่งานที่ สสส. และภาคีเครือข่ายทำเป็นเรื่องที่ยาก คือการสร้างระบบนิเวศของคนที่มีความทับซ้อนของปัญหาหลายชั้น เช่น ประชากรกลุ่มคนจนเมือง ซึ่งในอดีตถูกเรียกว่าสลัมหรือแหล่งเสื่อมโทรม หรือคนไร้บ้านถูกเรียกว่าคนเร่ร่อนจรจัด เช่นเดียวกับคนไทยไร้สิทธิ์เคยถูกเรียกว่าคนเถื่อนหรือคนต่างด้าว เป็นต้น โดยมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัยอาจเชี่ยวชาญเรื่องการช่วยชาวบ้านไม่ให้ถูกไล่ที่ แต่ยังไม่เข้าใจมิติอื่น ๆ เช่น การพัฒนาคุณภาพชีวิตหรือการเข้าถึงสวัสดิการต่างๆ ทางสังคม รวมถึงการสื่อสารสร้างความเข้าใจ จะทำให้คนไร้บ้านมีที่อยู่อาศัยที่มั่นคงและได้รับการยอมรับจากสังคม ทำให้สังคมเข้าใจว่ายังมีคนไทยอีกนับแสนคนที่ไม่มีบัตรประชาชน หรือทำให้คนจนเมืองในพื้นที่แหล่งเสื่อมโทรมสามารถจัดการตนเองได้อย่างไร ดังนั้น สสส. จึงเป็นกลไกสำคัญในการเชื่อมประสาน เพราะการทำงานให้คนหลุดพ้นจากปัญหาได้นั้นต้องใช้องคาพยพหลายส่วน
“ต้องบอกว่าเราทำงานแบบมวยวัดมาก่อน เราไม่รู้ว่าต้องไปคุยกับหน่วยงานไหนเรื่องไหน แต่เราเอาปัญหาของชาวบ้านเป็นตัวตั้ง และต่างคนต่างทำหน้าที่ สสส. ช่วยเป็นตัวกลางประสานทำให้เกิดเวทีต่างๆ ที่มานั่งคุยกัน คนที่มีปัญหาได้มาพบกันแล้วมาช่วยกันออกแบบหาทางออก” วรรณากล่าว
ยศวดี คิสสระ รองประธานสภาเด็กและเยาวชนแห่งประเทศไทย กล่าวว่า ในการทำกิจกรรมเกี่ยวกับเยาวชนโดยมากมักได้รับโจทย์จากผู้ใหญ่ เช่น ทำอย่างไรเยาวชนจะไม่ยุ่งเกี่ยวกับบุหรี่ไฟฟ้าหรือการพนัน แต่การทำงานกับ สสส. เป็นการเปิดให้เด็กและเยาวชนได้คิด ออกแบบและสื่อสารกันเอง ไม่ใช่พี่ให้น้องทำ แต่ถามว่าน้องมองเห็นปัญหาอะไรและอยากทำอะไรบ้าง จึงรู้สึกว่า สสส. เป็นบ้านที่อบอุ่น
มีตัวอย่างจากเครือข่ายนักสื่อสารรุ่นใหม่ ซึ่งได้รับการสนับสนุนจาก สสส. โดยสำนักสนับสนุนการควบคุมปัจจัยเสี่ยง (สำนัก 1) ไม่ได้มีเฉพาะนักเรียน – นักศึกษา แต่มีคนรุ่นใหม่จากหลากหลายสาขาเข้ามาร่วมกันขับเคลื่อนการลดปัจจัยเสี่ยงทั้งบุหรี่ไฟฟ้า การพนันออนไลน์ อุบัติเหตุบนท้องถนน เช่น มีครูที่เคยเป็นเด็กกิจกรรมมาก่อน อาจารย์มหาวิทยาลัยเอกชนที่ทำเพจแล้วมีคนติดตามจำนวนมาก ว่าที่นักการเมืองรุ่นใหม่ที่เชื่อมเสียงของเยาวชนกับกลไกกรรมาธิการในรัฐสภา นักสังคมสงเคราะห์ที่เข้าใจเรื่องปัจจัยแวดล้อมที่นำมาซึ่งพฤติกรรมเสี่ยงของเยาวชน
“น้องๆ ในโครงการเขามองปัญหาสุขภาพเป็นระบบนิเวศ เขาไม่ได้มองว่าเด็ก 1 คนติดบุหรี่ไฟฟ้าเพราะอยากรู้อยากลอง เขามองอย่างเป็นระบบว่าทำไมเด็ก 1 คนถึงเริ่มลองบุหรี่ไฟฟ้า เพื่อนๆ เขามีแรงผลักดันอะไรที่ทำให้เด็กเข้าไปสู่ปัจจัยนั้น ครอบครัวของเขามีอิทธิพลอย่างไร ครูมีส่วนช่วยในการดูแลอย่างไร รวมไปถึงชุมชนมีบทบาทอย่างไรในการดูแลเด็ก 1 คน นี่คือสิ่งที่คนรุ่นใหม่ในเครือข่ายนักสื่อสารรุ่นใหม่ที่ สสส. ปลุกปั้นขึ้นมากำลังมองและขับเคลื่อนสังคมผ่านระบบสุขภาพ ผ่านระบบนิเวศอย่างเป็นระบบ” ยศวดีกล่าว
