นักวิชาการชำแหละปรากฏการณ์ ‘คนดังไม่ได้เท่ากับคนดี’ แนะสังคายนา 3 เสาหลักในตรวจสอบบุคคลและองค์กรที่เปิดรับเงินบริจาค
วันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 รายการโคแฟคสนทนา: รวมพลคนเช็กข่าว EP.55 หัวข้อ ‘บทเรียนหลงแสงคนดัง: รู้ทันเกมอินฟลูฯ’ ดำเนินรายการโดย นายสุชัย เจริญมุขยนันท ได้ร่วมพูดคุยกับ รศ.ดร.วรัชญ์ ครุจิต คณะนิเทศศาสตร์และนวัตกรรมการจัดการ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ และพลินี เสริมสินสิริ ผู้ประสานงานโคแฟค (ประเทศไทย) เพื่อถอดบทเรียนการใช้วิจารณญาณและทักษะการรู้เท่าทันสื่อในยุคที่ใครก็สามารถเป็นผู้มีอิทธิพลทางความคิดบนโลกออนไลน์
พลินีเปิดประเด็นถึงพฤติกรรมการบริโภคสื่อออนไลน์ในปัจจุบันที่ผู้คนมักไถฟีดและพบเห็นดารา อินฟลูเอนเซอร์ หรือคนดังรีวิวสินค้า แชร์ประสบการณ์ชีวิต และแสดงความคิดเห็นซ้ำ ๆ จนเกิดความคุ้นเคยและความชื่นชม ส่งผลให้เกิดความคล้อยตามและมองข้ามสัญญาณเตือนต่าง ๆ จนขาดวิจารณญาณและการตั้งคำถาม ประกอบกับนิสัยใจบุญของคนไทยที่พร้อมบริจาคช่วยเหลือบรรเทาทุกข์ จึงนำมาสู่การถอดบทเรียนจากกรณีของ ‘บุ๋ม ปนัดดา’ หรือปนัดดา วงศ์ผู้ดี ผู้ก่อตั้งและอดีตประธานมูลนิธิองค์กรทำดี ที่เกิดขึ้นสด ๆ ร้อนๆ เพื่อให้สังคมได้ตั้งสติและทบทวนทักษะการเท่าทันสื่อ
ด้าน รศ.ดร.วรัชญ์กล่าวถึงบทเรียนจากกรณี ‘บุ๋ม ปนัดดา’ ว่าสะท้อนถึงความจำเป็นในการตรวจสอบผ่าน 3 เสาหลัก ได้แก่ ภาครัฐ ภาคสื่อและองค์กรวิชาชีพสื่อ และภาคประชาสังคม
ในส่วนของภาครัฐ กรณีที่เกิดขึ้นมีการดำเนินการมานานหลายปีและไม่ได้มีเพียงมูลนิธิเดียว แต่ยังพบปัญหาการทุจริต การใช้เงินไม่ตรงวัตถุประสงค์ การสมรู้ร่วมคิดกันของคนในมูลนิธิ ไปจนถึงการปลอมลายเซ็น จึงต้องตั้งคำถามว่ากลไกภาครัฐปล่อยเกิดขึ้นมาเป็นเวลานานได้อย่างไรโดยไม่มีการตรวจสอบรายปี และถึงเวลาที่ต้องสังคายนาระบบการดูแลคุ้มครองเงินของประชาชน
เสาหลักที่สองคือภาคสื่อและองค์กรวิชาชีพ รศ.ดร.วรัชญ์ชี้ว่าสื่อต้องทำหน้าที่เป็น ‘หมาเฝ้าบ้าน’ (watchdog) ตรวจสอบทุกคนอย่างเท่าเทียม ไม่ใช่เพียงให้แสง แต่ไม่เคยตรวจสอบเบื้องหลัง หรือไม่กล้าตั้งข้อสงสัย เพราะต้องพึ่งพาเรตติ้งจากความดังของอินฟลูเอนเซอร์ และกลัวกระแสทัวร์ลง ขณะที่องค์กรวิชาชีพสื่อมวลชนมักออกมาออกประกาศขอความร่วมมือหลังจากเกิดความเสียหายมูลค่ามหาศาลไปแล้ว
ส่วนเสาหลักที่สามคือภาคประชาสังคมและคนในวงการเดียวกัน เช่น วงการอาสาสมัคร วงการบันเทิง หรือสมาคมคอนเทนต์ครีเอเตอร์ที่เพิ่งก่อตั้งขึ้น ยังไม่มีบทบาทชัดเจนในการตรวจสอบจริยธรรมกันเอง ทำให้ผู้กระทำผิดย่ามใจและอาศัยการออกสื่อสร้างภาพลักษณ์ให้ดูน่าเชื่อถือจนคนหลงเชื่อบริจาคเงินจำนวนมาก
รศ.ดร.วรัชญ์เสนอว่าทั้ง 3 เสาหลักต้องเชื่อมโยงและประสานพลังกัน สร้างระบบแจ้งเบาะแสนิรนาม (whistleblower) และตรวจสอบตั้งแต่เริ่มมีชื่อเสียงเพื่อป้องกันก่อนจะเกิดวิกฤตขึ้น แทนที่จะปล่อยให้รายการอย่าง ‘โหนกระแส’ ของ หนุ่ม กรรชัย กลายเป็นที่พึ่งสุดท้ายของสังคม

รศ.ดร.วรัชญ์ตั้งข้อสังเกตว่าในยุคก่อนผู้ประกาศข่าวต้องผ่านการสอบคัดเลือกและเน้นคุณภาพ แต่ปัจจุบันสื่อแข่งขันกันสูงเพื่อแย่งชิงความสนใจ ทำให้รายการต่าง ๆ หันมาเน้นประเด็นดราม่าเพื่อเรียกเรตติ้งและสปอนเซอร์ ส่งผลให้คนที่มีประวัติไม่ดีสามารถเข้ามา ‘ชุบตัว’ และเดินสายออกรายการต่าง ๆ จนทำให้สังคมเข้าใจผิดว่า ‘คนดังเท่ากับคนดี’ ทั้งที่ความจริงแล้วไม่เป็นเช่นนั้น อีกทั้งยังสร้างผลเสียและเป็นตัวอย่างที่ไม่ดีแก่เยาวชน
ส่วนสาเหตุที่ทำให้ประชาชนหลงเชื่อและเปลี่ยนความคิดได้ยากแม้จะมีการเปิดเผยความไม่ชอบมาพากลแล้ว รศ.ดร.วรัชญ์ อธิบายว่าเป็นเรื่องของจิตวิทยามนุษย์ 2 ประการ คือ อคติส่วนบุคคลที่ทำให้คนไม่กล้ายอมรับว่าสิ่งที่ตนเชื่อนั้นผิด เพราะจะเกิดความขัดแย้งในใจ โดยเฉพาะกลุ่มแฟนคลับ และทฤษฎีการเปิดรับซ้ำ ๆ ซึ่งเป็นหลักการโฆษณาที่ยิ่งเห็นหน้าหรือได้ยินชื่อบ่อย ๆ ยิ่งรู้สึกคุ้นเคยและมองบุคคลนั้นในแง่บวก
นักวิชาการนิเทศศาสตร์แนะนำให้ประชาชนดึงตัวเองออกมาจากความเป็นติ่ง ใช้หลักกาลามสูตรพิจารณาที่เนื้อหาสาระและเหตุผลมากกว่าตัวบุคคล รวมถึงตระหนักเสมอว่า ‘ภาพที่สร้างกับร่างที่เป็น’ ในวงการบันเทิงและข่าวยุคปัจจุบันอาจเป็นการคัดกรองหรือประกอบสร้างเพื่อผลประโยชน์และเรตติ้ง ไม่ใช่ความจริงทั้งหมด
ในช่วงการตอบคำถามจากผู้ชมเกี่ยวกับการรีวิวสินค้าของอินฟลูเอนเซอร์และ AI รศ.ดร.วรัชญ์ ระบุว่าคนเรามักให้ ‘ทางลัดทางความคิด’ กับคนดังและคนหน้าตาดี จึงต้องเริ่มต้นด้วยการตั้งคำถามและระมัดระวังข้อเสนอที่เกินจริง เช่น ถูกเกินไปหรือดีเกินไป โดยเฉพาะหากมีการใช้ AI ยิ่งต้องเพิ่มความสงสัย
ส่วนแนวทางการบริจาคเงินให้ปลอดภัย แนะนำให้ศึกษาข้อมูลขององค์กรหรือมูลนิธินั้น ๆ อย่างละเอียด เลือกบริจาคกับหน่วยงานที่มีความมั่นคงและน่าเชื่อถือ เช่น โรงพยาบาล หรือมูลนิธิของรัฐบาล ไม่ใช่เชื่อเพียงคำบอกเล่าต่อ ๆ กันมา พร้อมย้ำว่าประชาชนทุกคนมีพลังในการขับเคลื่อนสังคมด้วยการเรียกร้องสิทธิและกดดันให้ภาครัฐและสื่อทำหน้าที่ตรวจสอบอย่างจริงจัง
ในช่วงท้าย พลินีได้สรุปบทเรียนโดยย้ำถึงหลักกาลามสูตรเรื่องการไม่เชื่อเพียงเพราะรูปลักษณ์ภายนอก พร้อมเชิญชวนให้ประชาชนฝึกทักษะการคิดวิเคราะห์และพัฒนา ‘ต่อมเอ๊ะ’ ภายใต้แนวคิดของโคแฟคที่ว่า ‘ทุกคนคือผู้ตรวจสอบข้อเท็จจริง’ (Everyone is a fact-checker) โดยยึดหลัก ‘อย่าเพิ่งเชื่อ อย่าเพิ่งแชร์ และอย่าเพิ่งโอน’ เพื่อรู้เท่าทันกลโกงของบุคคลในโลกออนไลน์
หมายเหตุ: รายงานชิ้นนี้สรุปความและเรียบเรียงด้วย AI (GEMINI) ตรวจสอบความถูกต้องโดยกองบรรณาธิการโคแฟค
