‘อัลกอริทึม’ ท้าทายเสรีภาพสื่อยุคดิจิทัล สื่อจำเป็นต้องปรับตัวพร้อมรวมพลังต่อรองแพลตฟอร์ม

13 พฤศจิกายน 2569 – ในเวทีเสวนา “อนาคตเสรีภาพสื่อไทย ภายใต้ภูมิทัศน์สื่อที่เปลี่ยนไป” จัดขึ้น ณ โรงแรมดิ เอมเมอรัลด์ กรุงเทพฯ เป็นส่วนหนึ่งของงานประกาศผลรางวัลข่าวดิจิทัลยอดเยี่ยม ภายใต้โครงการประกวดรางวัลข่าวดิจิทัลยอดเยี่ยม ประจำปี 2569 (Digital News Excellence Awards 2026) จัดโดยสมาคมผู้ผลิตข่าวออนไลน์ โดยมีโคแฟค (ประเทศไทย) เป็นหนึ่งในองค์กรร่วมจัด

ในเวทีดังกล่าววิทยากรสะท้อนความท้าทายขององค์กรสื่อในยุคดิจิทัล โดยเฉพาะอิทธิพลของอัลกอริทึมแพลตฟอร์มออนไลน์ที่มีบทบาทต่อการเข้าถึงเนื้อหาของประชาชน ชี้สื่อจำเป็นต้องเรียนรู้และปรับกลยุทธ์เพื่อเข้าถึงผู้รับสาร ขณะเดียวกันต้องรวมตัวกันสร้างอำนาจต่อรองกับบริษัทเทคโนโลยี เพื่อรักษาเสรีภาพ ความหลากหลายของเนื้อหา และความอยู่รอดของสื่อในระยะยาว

เดียว วรตั้งตระกูล ประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายปฏิบัติการ บริษัท วัน สามสิบ เอ็ด จำกัด กล่าวว่า องค์กรสื่อในภาคธุรกิจต้องรักษาสมดุลระหว่างการนำเสนอข้อมูลที่ถูกต้องและรอบด้าน กับการดำเนินธุรกิจให้อยู่รอดได้ ขณะที่คำว่า “เสรีภาพ” หรือ “ความเป็นอิสระ” ของสื่อก็มีความหมายแตกต่างกันไปตามบริบท เช่นเดียวกับคำว่าประชาธิปไตยที่แต่ละประเทศอาจมีนิยามไม่เหมือนกัน ในทางปฏิบัติ การทำงานของสื่อไม่ได้มีเพียงการนำเสนอข้อเท็จจริงเท่านั้น แต่ยังต้องคำนึงถึงความสัมพันธ์กับองค์กรและบุคคลที่มีส่วนได้ส่วนเสียกับประเด็นข่าวด้วย บางครั้งจึงต้องหาจุดสมดุลระหว่างการรักษาความจริงกับการประคับประคองความสัมพันธ์ อย่างไรก็ตาม เมื่อเกิดเหตุการณ์ที่จำเป็นต้องนำเสนอข้อเท็จจริง สื่อก็ต้องก้าวข้ามข้อจำกัดด้านความสัมพันธ์เหล่านั้นไปให้ได้  แต่ความท้าทายที่สำคัญยิ่งกว่า คือกรอบของอัลกอริทึมแพลตฟอร์มออนไลน์ เพราะแม้สื่อจะผลิตเนื้อหาที่มีคุณภาพเพียงใด หากไม่สามารถเข้าถึงกลุ่มเป้าหมายได้ ก็ยากที่จะทำให้ข้อมูลเหล่านั้นเกิดประโยชน์ต่อสังคม ดังนั้น เสรีภาพของสื่อในยุคปัจจุบันจึงเกี่ยวข้องกับความสามารถในการทำความเข้าใจและรับมือกับอัลกอริทึมด้วย

วราวิทย์ ฉิมมณี ผู้ดำเนินรายการ (ซ้าย) และ เดียว วรตั้งตระกูล ประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายปฏิบัติการ บริษัท วัน สามสิบ เอ็ด จำกัด

อย่างไรก็ตามมีกรณีกรมอุตุนิยมวิทยา ที่ผ่านมาเคยนำเสนอข้อมูลในรูปแบบวิชาการที่ประชาชนทั่วไปอาจเข้าใจได้ยาก แต่ภายหลังเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ กรมอุตุนิยมวิทยาปรับรูปแบบการสื่อสารให้สอดคล้องกับความสนใจของประชาชนมากขึ้น ส่งผลให้ผู้รับสารเข้าถึงข้อมูลจากเพจของหน่วยงานได้บ่อยขึ้น แม้บางครั้งจะเป็นข้อมูลที่ประชาชนไม่ได้ตั้งใจค้นหาก็ตาม กรณีนี้สะท้อนให้เห็นว่า หน่วยงานและองค์กรสื่อต้องเรียนรู้วิธีวางกลยุทธ์เพื่อเอาชนะหรืออยู่ร่วมกับอัลกอริทึมให้ได้

“เมื่ออัลกอริทึมเลือกป้อนเนื้อหาที่ผู้คนสนใจ เราก็ต้องคิดว่าจะทำอย่างไรให้เนื้อหาของเราเข้าไปอยู่ในความสนใจนั้น อาจใช้ประเด็นที่คนกำลังสนใจเป็นเครื่องมือดึงผู้รับสารให้เข้ามา ก่อนจะนำเสนอข้อมูลอื่น ๆ ที่เราเห็นว่ามีความสำคัญ แม้จะไม่ใช่เรื่องที่เขาสนใจเป็นอันดับแรกก็ตาม” เดียวกล่าว

ด้าน ภารุจ ดาวราย เลขานุการสมาคมโฆษณาดิจิทัล กล่าวว่า การโฆษณายึดโยงกับความสนใจของผู้คน เมื่อผู้บริโภคใช้เวลาอยู่บนแพลตฟอร์มใดมาก โฆษณาก็ย่อมเคลื่อนตามไปอยู่บนแพลตฟอร์มนั้น ปัจจุบันจึงเห็นการเปลี่ยนแปลงจากสื่อโทรทัศน์ไปสู่แพลตฟอร์มออนไลน์มากขึ้น เช่น การที่ผู้ชมยอมจ่ายเงินเพื่อรับชมรายการผ่านแพลตฟอร์มแทนการดูโทรทัศน์ อย่างไรก็ตาม การเลือกซื้อโฆษณายังคงต้องพิจารณากลุ่มผู้รับสารของสื่อแต่ละแห่ง ไม่แตกต่างจากยุคโทรทัศน์ที่ผู้ลงโฆษณาต้องประเมินว่าช่องหรือรายการใดเข้าถึงกลุ่มเป้าหมายของตน

ภารุจ ดาวราย เลขานุการสมาคมโฆษณาดิจิทัล

สำหรับอัลกอริทึมที่คัดกรองเนื้อหาตามความสนใจและทำให้ผู้ใช้รับชมต่อเนื่องนั้น ความท้าทายไม่ได้อยู่ที่การเอาชนะอัลกอริทึม แต่อยู่ที่การทำให้เนื้อหาที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมได้รับความสนใจมากพอที่จะถูกค้นพบและนำเสนอไปยังผู้รับสาร เพราะแม้แต่เนื้อหาที่เป็นอันตราย เช่น แนวคิดก่อการร้ายหรือข่าวปลอม ก็ยังสามารถแพร่กระจายได้หากมีผู้สนใจ จึงไม่อาจกล่าวได้ว่าอัลกอริทึมเป็นตัวจำกัดเสรีภาพของสื่อเพียงฝ่ายเดียว แต่พฤติกรรมการเลือกรับข้อมูลของประชาชนก็มีส่วนสำคัญเช่นกัน  พร้อมยังเตือนถึงปรากฏการณ์ “ฟองสบู่กรองข้อมูล” (Filter Bubble) ที่ผู้ใช้งานมักได้รับเนื้อหาซึ่งสอดคล้องกับความคิดและความเชื่อของตนเองอย่างต่อเนื่อง จนทำให้มองเห็นโลกแคบลงและไม่ค่อยได้รับรู้มุมมองที่แตกต่าง ดังนั้นผู้รับสารจึงควรมีสติและเลือกเปิดรับข้อมูลจากแหล่งที่หลากหลาย เพื่อให้เข้าใจประเด็นต่าง ๆ ได้รอบด้านมากขึ้น

“ถ้าเราสนใจเรื่องใด อัลกอริทึมก็จะนำเสนอเนื้อหาในลักษณะนั้นมากขึ้น จนเราอาจเห็นแต่สิ่งที่สอดคล้องกับความคิดของตัวเองและไม่เห็นมุมมองอื่น โลกของเราก็จะแคบลง การมีสติในการเสพสื่อและเลือกติดตามข้อมูลที่หลากหลายจึงเป็นเรื่องสำคัญ” เลขานุการสมาคมโฆษณาดิจิทัลกล่าว

ขณะที่ ผศ.ดร.พรรษาสิริ กุหลาบ อาจารย์คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวว่า ภูมิทัศน์สื่อที่เปลี่ยนแปลงไปทำให้เห็นทั้งองค์กรสื่อขนาดใหญ่ที่มีต้นทุนสูงและต้องปรับลดขนาดองค์กรลง ขณะเดียวกันก็เกิดองค์กรสื่อขนาดเล็กที่สามารถนำเสนอประเด็นซึ่งสื่อขนาดใหญ่ไม่สามารถนำเสนอ หรือประเด็นที่ไม่ค่อยได้รับความสนใจในสังคมได้มากขึ้น ถือเป็นการก้าวข้ามข้อจำกัดเดิมของการสื่อสารมวลชน  อย่างไรก็ตาม การที่องค์กรสื่อขนาดเล็กจะสามารถแข่งขันและเข้าถึงผู้รับสารได้ จำเป็นต้องทำความเข้าใจระบบการทำงานของบริษัทเทคโนโลยี อัลกอริทึม และปัญญาประดิษฐ์ (AI) ซึ่งล้วนมีอิทธิพลต่อการเผยแพร่และการมองเห็นเนื้อหา ขณะเดียวกัน องค์กรสื่อไม่ควรรับมือกับความท้าทายนี้เพียงลำพัง แต่จำเป็นต้องรวมกลุ่มกันเพื่อสร้างอำนาจต่อรองกับบริษัทเทคโนโลยี ซึ่งปัจจุบันมีบทบาทและส่งผลกระทบต่อทุกฝ่ายในระบบนิเวศสื่อ

ผศ.ดร.พรรษาสิริ กุหลาบ คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

การต่อรองกับแพลตฟอร์มต้องทำให้บริษัทเทคโนโลยีมองเห็นคุณค่าของสื่อทั้งในมิติเศรษฐกิจและสังคม โดยยกตัวอย่างประเทศออสเตรเลียที่สำนักข่าวต่าง ๆ รวมตัวกันเจรจากับแพลตฟอร์ม เพื่อผลักดันให้มีการจัดสรรรายได้กลับคืนสู่องค์กรสื่ออย่างเป็นธรรมมากขึ้น สำหรับประเทศไทย แม้ประชาชนจะเข้าถึงและใช้งานสื่อสังคมออนไลน์ในระดับสูง แต่ขนาดเศรษฐกิจอาจไม่ใหญ่พอที่จะสร้างอำนาจต่อรองกับบริษัทเทคโนโลยีข้ามชาติได้โดยลำพัง จึงเสนอว่าองค์กรสื่อไทยควรรวมตัวกันให้เข้มแข็งภายในประเทศ และขยายความร่วมมือไปยังประเทศเพื่อนบ้านในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ หรือประเทศอื่น ๆ ในเอเชีย เพื่อเพิ่มพลังในการเจรจาต่อรอง

“นอกจากการต่อรองเพื่อความอยู่รอดทางธุรกิจแล้ว เรายังควรต่อรองเรื่องการจัดการเนื้อหาที่เหมาะสมกับบริบทของสังคมด้วย เพราะแต่ละพื้นที่มีข้อจำกัดและความต้องการแตกต่างกัน หากแพลตฟอร์มเข้าใจและปรับแนวทางให้สอดคล้องกับบริบทของภูมิภาค ก็จะเป็นประโยชน์ทั้งต่อผู้ใช้งาน แพลตฟอร์ม และผู้ผลิตเนื้อหา” ผศ.ดร.พรรษาสิริกล่าว

ภายในงานยังมีการมอบรางวัลการตรวจสอบข้อเท็จจริงยอดเยี่ยม (Best Fact Check and Verification) โดยมีผลงานส่งเข้าประกวดจำนวน 10 ผลงาน ผลงานที่ได้รับรางวัล ได้แก่ “เหตุลอบยิงทหารพราน จ.นราธิวาส พบภาพสร้างจาก AI เพิ่มความคมชัดกล้องวงจรปิด ไม่อาจระบุได้ว่า ‘รอยสัก’ เป็นภาพจริงหรือไม่?” จากองค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (Thai PBS)

ณัฐพล ทุมมา เจ้าหน้าที่เนื้อหาดิจิทัลอาวุโส Thai PBS Verify กล่าวว่า ผลงานดังกล่าวเกิดจากการตรวจสอบโพสต์และภาพที่ถูกเผยแพร่ต่อหลังเกิดเหตุการณ์ โดยพบว่ามีการนำประเด็นทางศาสนามาเชื่อมโยงกับภาพรอยสักที่ถูกสร้างขึ้นด้วย AI จนทำให้เกิดความเข้าใจผิดและการถกเถียงในสังคม  การตรวจสอบข่าวนี้จึงเหมือนไปหยุดความเข้าใจผิดไม่ให้ลุกลามบานปลาย และเพื่อลดข่าวปลอมในโลกออนไลน์ให้น้อยลง