ภาคประชาสังคมผนึกกำลังตอกย้ำ ‘Earmarked Tax’ หัวใจสำคัญ สสส. หนุนสร้างเสริมสุขภาพต่อเนื่อง-อุดช่องว่างรัฐ
10 พฤศจิกายน 2569 ณ บริเวณหน้ากระทรวงศึกษาธิการ (ฝั่งตรงข้ามทำเนียบรัฐบาล) ขบวนการสร้างเสริมสุขภาพประชาชนจัดกิจกรรม ‘ม็อบ 3 ส. สนุก สับ สับ’ แสดงจุดยืนคัดค้านกรณีรัฐบาลเสนอแก้ไขกฎหมาย 4 ฉบับ ที่กำหนดให้แหล่งทุนของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.), กองทุนผู้สูงอายุ, กองทุนพัฒนาการกีฬาแห่งชาติ และองค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (ไทยพีบีเอส) ต้องเปลี่ยนไปผ่านกระบวนการงบประมาณแผ่นดิน แทนการใช้กลไกระบบภาษีเฉพาะจากยาสูบและเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ หรือ ‘ภาษีบาป’
รศ.ดร.นพ.อุดมศักดิ์ แซ่โง้ว สำนักวิชาแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ ชี้ให้เห็นข้อจำกัดหากต้องใช้กลไกงบประมาณปกติว่า หน่วยงานต้องจัดทำแผนเสนอผ่านสำนักงบประมาณและรัฐสภา ทำให้เสี่ยงต่อการถูกตัดลดงบประมาณตามสถานการณ์เศรษฐกิจ และขาดความต่อเนื่องที่จะให้การสนับสนุน ต่างจากระบบภาษีเฉพาะ (Earmarked Tax) ที่เปรียบเสมือนการกันเงินส่วนหนึ่งไว้ใช้เฉพาะกิจ ทำให้การรณรงค์ระยะยาว เช่น การลดละเลิกเหล้าบุหรี่ ทำได้อย่างต่อเนื่องไม่สะดุดตามความเปลี่ยนแปลงของผู้บริหารหรือนโยบายรัฐ อีกทั้งงานสร้างเสริมสุขภาพมักไม่สร้างผลงานทางการเมืองที่เด่นชัดเหมือนงานก่อสร้างหรือรักษาโรค กลไกนี้จึงช่วยให้งานป้องกันที่จำเป็นได้เกิดขึ้นจริง
“หลายประเทศตั้งกองทุนอย่างนี้ไม่ได้ ความต่อเนื่องยังน้อยกว่าเมืองไทยเยอะ คือ ต้องหาทุนจากแหล่งทุนใหม่ไปเรื่อยๆ แต่ของไทยสามารถทำงานได้ต่อเนื่อง ที่เห็นขบวนวันนี้ส่วนหนึ่งก็มาจากการทำงานที่ติดต่อกันมาอย่างยาวนาน” รศ.ดร.นพ.อุดมศักดิ์กล่าว
ด้าน ฉัตรชัย นิสัยกล้า ผู้ประสานงานโครงการแข่งขันฟุตซอลเยาวชน SDN Futsal No-L Cup ภาคอีสานล่าง เผยว่า โครงการนี้ใช้กีฬาฟุตซอลดึงเยาวชนออกจากปัจจัยเสี่ยงมานานกว่า 8 ปี สร้างนักกีฬาสนับสนุนเส้นทางศึกษาต่อระดับมหาวิทยาลัย และช่วยสร้างกติกาเชิงบวกในชุมชน เช่น การงดสูบบุหรี่และดื่มแอลกอฮอล์รอบสนามแข่งขันได้อีกด้วย
“สสส. มาทำอะไรกับเด็กๆ กลุ่มนี้ ชวนเขามาแข่ง เราไม่ได้พูดถึงการแข่ง แต่เน้นเรื่องสุขภาพของเด็กๆ เป้าหมายสูงสุดของเด็กๆ ถ้าเด็กคนหนึ่งอยากประสบความสำเร็จต้องพาตัวเองออกจากความเสี่ยงให้ได้… กีฬาพาเด็กๆ เดินทางไปไกลมาก 8 ปีแล้วที่เด็กๆ เดินทางมากับพวกเรา” ฉัตรชัยกล่าว
ขณะที่ สมรุจี สุขสม จากมูลนิธิเครือข่ายเพื่อสังคม ระบุว่า ทางมูลนิธิทำงานสร้างพื้นที่สร้างสรรค์และเสริมสร้างความตระหนักรู้เท่าทันสุขภาพ (Health Literacy) ให้แก่เด็กและชุมชน ผ่านโครงการอย่าง ‘ชุมชนคนสู้เหล้า’ ซึ่งช่วยลดรายจ่ายในครัวเรือนและเพิ่มเงินออมและครอบครัวมีความสุขมากขึ้น
“รัฐบาลทำแต่ซ่อม แต่พวกเรา (ภาคประชาสังคม) สร้าง เราสร้างการป้องกันโรค NCDs… รัฐบาลเอาเงินไปเป็นหมื่นล้านคือซ่อม เบาหวานไปหาหมอ ความดันไปหาหมอ… ถามว่าวัดอย่างไร ผลลัพธ์เป็นอย่างไร ก็ไปดูคนที่ไม่ป่วยเขาทำอะไร ความรู้แบบไหน เขากินดี ตื่นมากินน้ำ 1 แก้ว เข้าห้องน้ำ กินผักที่ปลูกเอง ไม่ดื่มเหล้า ไม่สูบบุหรี่ ไม่เล่นการพนัน เขาใช้เวลากับครอบครัวได้มากขึ้น ทำให้สังคมตรงนั้นมีความสุขมากขึ้น ทำให้สังคมตรงนั้นมีความสุขมากขึ้น” สมรุจีกล่าว
ส่วน ดร.มนทกานต์ ฉิมมานี นักวิจัยชำนาญการ สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวถึงโครงการ ‘คนรุ่นใหม่สร้างนิเวศชุมชนลดปัจจัยเสี่ยง’ ว่าทำงานกับ 10 พื้นที่ ต่อเนื่องมา 4-5 ปีแล้ว โดยการทำงานของ สสส. มุ่งสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ หมายถึงจัดการกับเงื่อนไขสภาพแวดล้อมต่างๆ ที่ส่งผลต่อสุขภาพ งานที่ทำจึงไม่ใช่งานง่าย ๆ แบบให้เงินมาทำกิจกรรมแต่ละปีแล้วก็จบไป แต่ต้องอาศัยเวลาและความร่วมมือจากหลายหน่วยงาน
“โครงการคนรุ่นใหม่สร้างนิเวศชุมชนลดปัจจัยเสี่ยง ได้ออกแบบทดลองนวัตกรรมทางสังคมในการจัดการปัจจัยเสี่ยงไม่ว่าแอลกอฮอล์ บุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้า หรือสารเสพติดเอง กระบวนการเหล่านี้ผ่านการล้มลุกคลุกคลานแน่นอน กว่าจะสร้างการเปลี่ยนแปลงได้” ดร.มนทกานต์กล่าว
ปิดท้ายด้วย ธารารัตน์ ปัญญา ทนายความและผู้ก่อตั้งองค์กร Feminist Legal Support (FLS) ซี่งเป็นการทำงานให้ความช่วยเหลือผู้เสียหายที่ถูกกระทำความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศ ซึ่งการสนับสนุนของ สสส. ทำให้เครือข่ายสามารถรับฟังเสียงของคนในชุมชนที่ได้รับผลกระทบ และเป็นกระบวนการที่รัฐยังเข้าไม่ถึง ดังนั้นหากมีการเปลี่ยนแปลงอาจส่งผลกระทบกับกลไกที่ให้คนกลุ่มเปราะบางต่าง ๆ มีส่วนร่วมกำหนดนโยบายต้องหายไป
“ปัจจุบันภาคประชาชนร่วมกับแผนงานสุขภาวะผู้หญิง เราก็มีการเสนอ พ.ร.บ.คุ้มครองผู้ถูกกระทำความรุนแรงในครอบครัว ตอนนี้กฎหมายนี้ผ่านสภาฯ ในวาระแรกแล้ว อยู่ในขั้นตอนการแปรญัตติในชั้นกรรมาธิการ คือถ้าจะพูดถึงผลลัพธ์ที่เห็นเป็นรูปธรรมจริงๆ ก็คือตรงนี้ที่มาจากนโยบาย มาจากเสียงของประชาชนที่ได้รับผลกระทบจริงๆ” ธารารัตน์กล่าว
